Γράφει η Βασιλική Παπαγεωργίου, Κοινωνική Ανθρωπολόγος, Δρ
Πρόσφατα αναγγέλθηκε από τον Δήμο Πατρέων, ότι ετοιμάζεται μελέτη για την εγκατάσταση υποδομών από βυθιζόμενα κολωνάκια ελέγχου πρόσβασης στις εισόδους των πεζόδρομων, όπως της Μαιζώνος.[1] Τα βυθιζόμενα κολωνάκια (bollards) είναι μηχανικοί ή αυτόματοι πυλώνες που χρησιμοποιούνται για τον έλεγχο της κυκλοφορίας και την προστασία πεζόδρομων, πλατειών και χώρων στάθμευσης. Στην κριτική αστική θεωρία υποδομές του είδους αυτού εξετάζονται ως εργαλεία νεοφιλελεύθερης επιτήρησης και ελέγχου της κινητικότητας και εντάσσονται στο ευρύτερο πλαίσιο αστικών μετασχηματισμών που κατασκευάζουν με συγκεκριμένο τρόπο τον δημόσιο χώρο, στη λογική, αφενός της διευκόλυνσης της επενδυτικής δραστηριότητας, αφετέρου της ευταξίας και της πειθάρχησης των σωμάτων που κυκλοφορούν σε αυτόν.[2]
Σε σειρά άρθρων μου και μελετών [3], έχω αναδείξει την πορεία προς τον νεοφιλελεύθερο μετασχηματισμό της Πάτρας, με έμφαση στα έργα ενός βίαιου και ταχύτατου εξευγενισμού που αλλάζει άρδην τον δημόσιο αστικό χώρο και τις χρήσεις του, αλλά και την κοινωνική του σύνθεση (πρόκειται για το σχέδιο ΒΑΑ ΟΧΕ που υλοποιεί ο δήμος Πατρέων από το 2016). Σε αυτό το σημείωμα θα προσθέσω την παράμετρο της επιτηρούμενης ασφάλειας, και διαστάσεις που προκύπτουν από την εισαγωγή των ως άνω αναφερόμενων (βυθιζόμενα κολωνάκια) και άλλων συναφών μέτρων που υλοποιούνται κυρίως μέσω του project “smart city”.
Στο πλαίσιο ενός λόγου (discourse) για την ανάπτυξη της πόλης, που στην περίπτωση της Πάτρας εκφέρεται ιδίως με τη ρητορική της ικανοποίησης των “λαϊκών αναγκών”, της εξυπηρέτησης των κατοίκων, και εν γένει της διασφάλισης ενός υποτιθέμενα κοινού καλού ενός αδιαφοροποίητου ταξικά συνόλου που κινείται σε έναν ουδέτερο χώρο, χωρίς αναφορά στο κοινωνικοοικονομικό πλαίσιο και τις συνέπειες των μετασχηματισμών (επιθετικές επενδύσεις, κερδοφορία, άνοδος αξιών γης, εκτοπισμός κ.λπ.), τα υποκείμενα καλούνται να ενσωματώσουν το έθος του “πειθαρχημένου πολίτη” που συμμορφώνεται με τις υποδείξεις. Αυτές οι πολιτικές εμπλέκουν την αυξανόμενη επίκληση από τη μεριά των αρχών, σε ζητήματα ασφάλειας, αλλά και προστασίας από την ενδεχόμενη παραβατικότητα των απείθαρχων πολιτών που παραβαίνουν τους κανόνες (π.χ. διανομείς, φορτοεκφορτωτές).
Η νεοφιλελεύθερη αστική ανάπτυξη και τα πρότζεκτ που την πραγματώνουν, όπως ο εξευγενισμός, απαιτούν έναν δημόσιο χώρο που πρέπει να είναι ομοιόμορφος, “αποστειρωμένος”, κατάλληλος για τις επενδύσεις, τον τουρισμό και την κατανάλωση. Παράλληλα, πρέπει να διασφαλίζει τις παραπάνω δραστηριότητες, με τα μέτρα ασφάλειας, ελέγχων και επιτήρησης των ανθρώπων και της κίνησής τους, ώστε να καθυποτάσσεται στο μέγιστο βαθμό ο χώρος στις ανάγκες μιας συνολικής διακυβέρνησης κρατικής και εταιρικής πολιτικής συνέργειας.
Στην κριτική πολιτική οικονομία της πόλης, η ασφάλεια μπορεί να συνδεθεί με στρατηγικές αστικής αναβάθμισης, τουριστικής προβολής και προσέλκυσης επενδύσεων. Μια πλατεία ή ένας πεζόδρομος, για παράδειγμα, μπορεί να σχεδιαστούν, ώστε να είναι ελκυστικοί τόποι για επισκέπτες και επιχειρήσεις, αλλά ταυτόχρονα να γίνονται περισσότερο ελεγχόμενοι ως προς τις χρήσεις τους. Παρόμοια, ένας κατ’ επίφαση ελεύθερος δημόσιος χώρος, π.χ. ένας κεντρικός πεζόδρομος που καταλαμβάνεται από αλυσίδες πολυεθνικών, σημαδεύεται από ασφυκτικές πολιτικές ασφάλειας, όπως security καταστημάτων και αντικλεπτικούς συναγερμούς που χτυπούν ανεξέλεγκτα κατά την είσοδο και έξοδο των ανυποψίαστων καταναλωτών, για να διαμηνύσουν ότι ο έλεγχος είναι πάντα παρόν. Άλλωστε, η καταφυγή σε συμβάσεις με ιδιωτικές εταιρείες security αποτελεί πλέον μια κοινή πρακτική των δήμων για την επιτήρηση του δημόσιου χώρου, που πυκνώνει, περιλαμβάνοντας ολοένα και περισσότερα σημεία ελέγχου.
Επιστρέφοντας στην αρχική αφορμή του κειμένου, την επερχόμενη εγκατάσταση βυθιζόμενων κολωνακίων, θα τα εντάξουμε σε ένα τέτοιο πλαίσιο νεοφιλελεύθερων εργαλείων και τεχνικών πειθάρχησης στον δημόσιο χώρο, με το πρόσχημα και τη νομιμοποίηση του αιτήματος της ασφάλειας (περιφρούρηση της ορθής χρήσης των πεζόδρομων κ.λπ.).
Τα αυτοματοποιημένα αναδυόμενα/ βυθιζόμενα κολωνάκια ελέγχου πρόσβασης αποτελούν υλικές υποδομές, μέσα από τις οποίες η ρύθμιση της κυκλοφορίας συνδέεται με την επιλεκτική πρόσβαση στον δημόσιο αστικό χώρο. Καθώς, μάλιστα, η εγκατάστασή τους εντάσσεται σε ευρύτερες διαδικασίες εξευγενισμού, δεν αποτελούν ουδέτερες τεχνικές λύσεις: η λειτουργία τους εξαρτάται από τους κανόνες πρόσβασης που θεσπίζονται και από τις κοινωνικές ομάδες, των οποίων οι ανάγκες λαμβάνονται υπόψη. Όταν, επιπλέον, τα συστήματα αυτά διασυνδέονται με τεχνολογίες αναγνώρισης πινακίδων ή ψηφιακές λίστες εξουσιοδοτημένων οχημάτων, ο έλεγχος της φυσικής διέλευσης μπορεί να συμπληρώνεται από την ηλεκτρονική διαχείριση της πρόσβασης.
Όλα τα έξυπνα συστήματα του είδους αυτού εντάσσονται στην επινόηση των “έξυπνων πόλεων”, που σε παγκόσμιο επίπεδο ενσωματώνουν στοιχεία μια νεοφιλελεύθερης διακυβέρνησης στον αστικό ιστό. Αυτή είναι η περίπτωση του «Στρατηγικού Πλάνου “Έξυπνης Πόλης”» του Δήμου Πατρέων, που προωθεί τον εκσυγχρονισμό της δημόσιας διοίκησης σε τοπικό επίπεδο (τοπική αυτοδιοίκηση) με στοιχεία του νεοφιλελεύθερου New Public Management (αποτελεσματικότητα, μετρησιμότητα, καταγραφή, έλεγχος και αποδοτικότητα σε δείκτες κ.λπ.), μεταξύ άλλων, «προκειμένου να προωθηθούν δημόσιες και ιδιωτικές επενδύσεις». Στο σχετικό κείμενο παρατηρείται η χρήση μιας τεχνοκρατικής γλώσσας, που κατασκευάζει την πόλη ως πειραματικό εργαστήριο για την εφαρμογή πρακτικών, εργαλείων, τεχνικών βέλτιστης νεοφιλελεύθερης διαχείρισης. Χαρακτηριστικά, ο δήμος Πατρέων συμμετέχει στο Digital Cities Challenge (DCC) και στο Intelligent Cities Challenge (ICC), ενώ όλα αυτά τα εγχειρήματα φέρουν άμεση συνάφεια με τα Εθνικά Σχέδια Ψηφιακής Πολιτικής, το Εθνικό Σχέδιο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας «Ελλάδα 2.0», το Πρόγραμμα «Ψηφιακός Μετασχηματισμός» 2021-2027 και τη Βίβλο Ψηφιακού Μετασχηματισμού 2020-2025.[4]
Στο πλαίσιο του συγκεκριμένου πρότζεκτ, προδιαγράφεται μια ακραιφνώς ψηφιακά διαμεσολαβημένη εμπειρία της πόλης για τον κάτοικο ή τον επισκέπτη, που μετατρέπεται σε “χρήστη”, του οποίου οι κινήσεις και η δραστηριότητα καταγράφονται και ελέγχονται διαρκώς, μέσα από τη διασύνδεση ψηφιακών συστημάτων διαχείρισης της ανθρώπινης παρουσίας και κινητικότητας.
Το έργο Patras Smart City περιλαμβάνει, ενδεικτικά, κάμερες αναγνώρισης χαρακτηριστικών προσώπου και ηλεκτρονικά συστήματα ελέγχου εισόδου στο Παμπελοποννησιακό Στάδιο, μπάρες ελέγχου πρόσβασης οχημάτων, καθώς και αισθητήρες καταγραφής της συνάθροισης κοινού σε διάφορους δημόσιους χώρους όπως πλατείες, μέσω ηλεκτρονικών σημάτων από φορητές συσκευές. Οι υποδομές αυτές αναδεικνύουν τη δυνατότητα τεχνολογικής επιτήρησης και επιλεκτικού ελέγχου της πρόσβασης, ενώ εγείρουν ερωτήματα σχετικά με τη συλλογή και διασύνδεση δεδομένων από ιδιωτικές εταιρείες και την αξιοποίησή τους, την προστασία της ιδιωτικότητας και τα όρια της παρακολούθησης στον δημόσιο χώρο.
Απεικόνιση δεδομένων από την πλατφόρμα έξυπνης πόλης, https://smartcity.patras.gr/?utm_source=chatgpt.com
Τα παραπάνω που αφορούν τη ρύθμιση της πρόσβασης, τον έλεγχο και την επιτήρηση του δημόσιου χώρου, εγείρουν, επιπλέον, και το ζήτημα της περιστολής του αυθόρμητου και του απρόβλεπτου. Η εντατικοποίηση των μηχανισμών επιτήρησης και η οργάνωση του χώρου με όρους ασφάλειας, τάξης και ψηφιακής διαχείρισης, ενδέχεται να μην περιορίζουν μόνο συγκεκριμένες χρήσεις του, αλλά και να διαμορφώνουν τα όρια της αποδεκτής συμπεριφοράς. Η αυθόρμητη συνάντηση, η μη προγραμματισμένη συλλογική παρουσία και οι απρόβλεπτες μορφές οικειοποίησης του δημόσιου χώρου μπορεί έτσι να υποχωρούν, μπροστά σε μια λογική που επιδιώκει να καταστήσει την αστική ζωή περισσότερο προβλέψιμη και ελέγξιμη (όπως, π.χ. συμβαίνει με τα καλοστημένα εταιρικά happenings σε πλατείες ή πεζόδρομους). Υπό αυτή την οπτική, το διακύβευμα δεν αφορά μόνο το ποιος έχει πρόσβαση στον δημόσιο χώρο, αλλά και το ποιες μορφές κοινωνικής παρουσίας, αλληλεπίδρασης και συλλογικής δράσης καθίστανται δυνατές ή αποθαρρύνονται μέσα σε αυτόν.
Από τα μέχρι τώρα δεδομένα και την επισκόπηση των λόγων και των πρακτικών που αναδιαμορφώνουν τον δημόσιο χώρο στην Πάτρα, προκύπτει ότι η πόλη εντάσσεται με ταχείς ρυθμούς σε ένα ευρύτερο, πανευρωπαϊκό και παγκόσμιο δίκτυο πόλεων (στο οποίο ενδεχομένως να συμπεριληφθούν και άλλες ελληνικές αστικές περιοχές, όπως η Αθήνα, τα Τρίκαλα κ.α.), οι οποίες υιοθετούν στοιχεία νεοφιλελεύθερων αστικών πολιτικών. Υπό αυτή την οπτική, η Πάτρα μπορεί να προσεγγιστεί ως μια πόλη-πείραμα: ένα πεδίο δοκιμής και εφαρμογής πολιτικών, πρακτικών και τεχνολογιών που συνδέονται με τον νεοφιλελεύθερο μετασχηματισμό της πόλης. Οι μετασχηματισμοί αυτοί συγκροτούν ένα ευρύ πεδίο παρεμβάσεων, το οποίο εκτείνεται από τον αστικό σχεδιασμό και τις διαδικασίες εξευγενισμού, συμπεριλαμβανομένων πρακτικών “εχθρικής αρχιτεκτονικής” (π.χ. τσιμεντένια παγκάκια), έως την εισαγωγή έξυπνων εφαρμογών, την ψηφιοποίηση και τον εκσυγχρονισμό της διοίκησης, με παράλληλη διεύρυνση των δυνατοτήτων καταγραφής, διαχείρισης και εποπτείας του αστικού πληθυσμού.
The London Bollard (2024), [5]
,
[24/10/2026]
Σημειώσεις
[1] «Πάτρα: Νέα μέτρα για την προστασία της Μαιζώνος – Μελέτη για βυθιζόμενα κολωνάκια στους πεζόδρομου», 23/10/2026, https://www.skaipatras.gr/2026/10/23/patra-nea-metra-gia-tin-prostasia-tis-maizonos-meleti-gia-vythizomena-kolonakia-stoys-pezodromoys/#google_vignette. Επίσης από ανάρτηση στο facebook, «Ο Δήμος Πατρέων καλεί τις μεταφορικές επιχειρήσεις, τις εταιρείες που κάνουν την τροφοδοσία των καταστημάτων και τις εταιρείες ταχυμεταφορών να αναλάβουν τις ευθύνες τους, ενημερώνοντας και ελέγχοντας το προσωπικό τους για την αυστηρή τήρηση του ωραρίου φορτοεκφόρτωσης και για τη διέλευση με τη μέγιστη προσοχή για την ασφάλεια των πεζών και την προστασία των στοιχείων του πεζόδρομου (παρτέρια, μάρμαρα, ρείθρα). Η ανεξέλεγκτη καταπάτηση του πεζόδρομου δεν τιμά κανέναν επαγγελματία και δεν μπορεί να συνεχιστεί. Ο Δήμος Πατρέων ετοιμάζει μελέτη για να τοποθετηθούν στις εισόδους των πεζόδρομων βυθιζόμενα κολωνάκια ελέγχου πρόσβασης».
[2] https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1111/ciso.12424, https://www.theguardian.com/cities/gallery/2018/aug/21/hostile-architecture-an-uncomfortable-urban-art-in-pictures.
[3] Βασιλική Παπαγεωργίου, «Η Πάτρα στη δίνη της νεοφιλελεύθερης ανάπτυξης: πολιτικές διαχείρισης του δημόσιου αστικού χώρου και ο επερχόμενος εξευγενισμός», Περιοδικό Το Νήμα, τ. 1, Πάτρα 2025.
[4] Στρατηγικό πλάνο “Smart City” του δήμου Πατρέων, https://e-patras.gr/el/stratigiko-plano-exypni-poli.
[5] Το έργο του Βέλγου καλλιτέχνη Jonas Vansteenkiste, “The London Bollard” (2024), αποτελεί μέρος της ευρύτερης καλλιτεχνικής του έρευνας πάνω στην εχθρική αρχιτεκτονική (hostile architecture) και του τρόπου με τον οποίο ο αστικός σχεδιασμός χρησιμοποιείται για τον έλεγχο και τον περιορισμό των πολιτών (https://www.jonasvansteenkiste.com/kopie-van-andromeda).
