Γράφει η Βασιλική Παπαγεωργίου, Κοινωνική Ανθρωπολόγος, Δρ
Υγιής μακροβιότητα: ένας μικρόκοσμος με τους δικούς του κανόνες
Με τον αδόκητο θάνατο του δημοφιλούς λαϊκού καλλιτέχνη Γιώργου Μαζωνάκη άνοιξε μια επείγουσα και κρίσιμη συζήτηση για την επικινδυνότητα ορισμένων θεραπειών παρέμβασης στο σώμα, που σχετίζονται με την ευεξία και την αντιγήρανση. Στον δημόσιο λόγο εμφανίστηκαν όροι με τους οποίους το ευρύ κοινό δεν ήταν ως τώρα εξοικειωμένο: θεραπείες με βλαστοκύτταρα, πλασμαφαίρεση, πρωτόκολλα αντιγήρανσης. Παράλληλα, εξάλλου, άρχισε να ξεδιπλώνεται αίφνης ένας ολόκληρος κόσμος (θεραπείες, φάρμακα, συνέδρια, ινστιτούτα, τουρισμός ευεξίας, ονόματα ειδημόνων και οι κλινικές τους) στον οποίο εντάσσεται αυτή η ιδιόμορφη γλώσσα και που εμπίπτει στην εξειδίκευση της “υγιούς μακροβιότητας”. Γύρω από αυτόν τον όρο “ομπρέλα” συγκεντρώνονται οι διάφοροι κλάδοι που έχουν αναπτυχθεί ως οι προσήκοντες, όπως, κυρίως, Ιατρική της Μακροζωίας, Ιατρική Ακριβείας, Αναγεννητική Ιατρική.
Ουσιαστικά συνιστούν, έτσι, ένα υποπεδίο (με την έννοια που δίνει ο κοινωνιολόγος Pierre Bourdieu), που δεν είναι απλώς μια εξειδίκευση ενός μεγαλύτερου πεδίου, αλλά ένας αυτόνομος μικρόκοσμος που λειτουργεί με τους δικούς του κανόνες.[1] Έχει δηλαδή τους ειδήμονες, επιστήμονες στους οποίους αποδίδεται η μεγαλύτερη αναγνώριση και δημόσια προβολή, τους ειδικούς χώρους συνάντησης (όπως συνέδρια), επιστημονικούς τόπους όπως ινστιτούτα και ερευνητικά κέντρα, περιοδικά και ιστότοποι κ.λπ.[2] Με αυτά τα μέσα και εντός αυτού του δικτύου του μικρόκοσμου δρώντων, θεσμών, μηχανισμών, επιχειρείται να συγκροτηθεί το προσίδιο γνωστικό και συμβολικό κεφάλαιο που θα εγκαθιδρύσει μια μορφή ειδικής γνώσης ως θεσμικά έγκυρης και ισχυρής, τέτοιας δηλαδή, που να μπορεί να έχει πρόσβαση στη δημόσια σφαίρα και, κατ’ επέκταση, το συμβολικό της κεφάλαιο να έχει αντιστοιχίες στο κοινωνικό και οικονομικό κεφάλαιο τα οποία είναι αλληλεξαρτώμενα.
Υγεία, σώμα, ευεξία και ιατρικός λόγος: Η επιστήμη ως βιοεξουσία
Όπως ισχύει γενικά για το ευρύτερο πεδίο της επιστήμης (και της ιατρικής βεβαίως), και στο υποπεδίο της υγιούς μακροβιότητας, η γνώση που παράγεται, κάθε άλλο παρά ουδέτερη είναι. Τα ερωτήματα και τα ζητήματα προς επίλυση που θέτει η επιστήμη (πού θα κατευθυνθεί η έρευνα, ποια φάρμακα θα διακινηθούν στην αγορά, ποιος θα έχει πρόσβαση, τι συνιστά πρόβλημα για τη δημόσια υγεία ή/ και πώς θα κατασκευαστεί ένα πρόβλημα), είναι ήδη πολιτικά και κοινωνικά προσδιορισμένα, ασφαλώς δε και τα αποτελέσματα των εφαρμογών της.
Η ιατρική επιστήμη – και εν προκειμένω το υποπεδίο της που έχει σχέση με την μακροβιότητα – χρησιμοποιείται με κατευθυνόμενους τρόπους και παράγει μια συγκεκριμένη αλήθεια για το πώς πρέπει να ζει κανείς, συνδέοντας άμεσα το ατομικό σώμα (ανατομοπολιτική) με τις ανάγκες του πληθυσμού (βιοπολιτική), σύμφωνα με τις θεωρητικές αναπτύξεις του Φουκώ. Ενώ η ανατομοπολιτική εστιάζει στο ατομικό σώμα και την πειθαρχία του, η βιοπολιτική εστιάζει στο συλλογικό σώμα, δηλαδή στον πληθυσμό, τον έλεγχο και τη ρύθμισή του (απλώνεται σε θέματα όπως η γεννητικότητα, η θνησιμότητα, η δημόσια υγεία). Σύμφωνα με τον Φουκώ η ανατομοπολιτική και η βιοπολιτική αποτελούν τους δύο βασικούς πυλώνες αυτού που ο ίδιος ονόμασε βιοεξουσία. [3] Αναλύοντας τον σύγχρονο ιατρικό λόγο περί μακροβιότητας και ευεξίας ως βιοεξουσία, μπορούμε καλύτερα να κατανοήσουμε την κατίσχυση δημοφιλών προτύπων τρόπου ζωής και διαχείρισης της ατομικής και δημόσιας υγείας, και τα πλαίσια εντός του οποίου κάτι θεωρείται κανονικό και νομιμοποιημένο και επιβάλλεται ως τέτοιο.
Σε μια πρώτη προσέγγιση, ο σύγχρονος ιατρικός λόγος επανακαθορίζει το ίδιο το γήρας: από μια φυσιολογική βιολογική φάση της ζωής, μετατρέπεται σε μια “χρόνια ασθένεια” που χρήζει διαρκούς διαχείρισης. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, προκρίνεται η έννοια της “ενεργού γήρανσης” ως πολιτική στόχευση. [4] Η γήρανση του πληθυσμού αντιμετωπίζεται συχνά ως δημογραφική απειλή για τα ασφαλιστικά συστήματα και την οικονομία. Η επιστημονική και πολιτική κατεύθυνση της “ενεργούς γήρανσης” δεν στοχεύει απλώς στην ευεξία, αλλά στην παράταση της εργασιακής και παραγωγικής ικανότητας του ατόμου.
Έτσι, με απλά λόγια, το ηλικιωμένο σώμα πρέπει να παραμείνει υγιές και ενεργό ώστε να μην αποτελεί βάρος για το κράτος πρόνοιας, καθιστώντας τη μακροβιότητα από δικαίωμα σε υποχρέωση παραγωγικότητας. Παράλληλα, το άτομο οφείλει να διαχειρίζεται την υγεία του με τον ορθό τρόπο, σε όλη τη διάρκεια, από την παιδική ηλικία προς την ενήλικη ζωή: με άλλα λόγια επενδύοντας στο σώμα και την ευεξία του διαρκώς για να επιτυγχάνεται η υγιής μακροβιότητα.
Η βιοπολιτική του υγιούς πληθυσμού κατασκευάζει την ανάγκη για λειτουργικά, υγιή και ελκυστικά σώματα προωθώντας και τις αντίστοιχες τεράστιες βιομηχανίες εμπορευματοποίησης: ό,τι δηλαδή έχει να κάνει με την ευεξία, την αντιγήρανση, την αναζωογόνηση. Αυτός ακριβώς ο ιατρικός λόγος – όπως υπογραμμίστηκε, όχι ουδέτερος και αδέσμευτος από τα συμφέροντα των κρατικών πολιτικών και των εταιρειών– παράγει στέρεα και επιστημονικά όλο αυτό το σώμα γνώσης που υποστηρίζει αδιαμφισβήτητα την ανάγκη ατομικής πειθάρχησης και προσαρμογής. Γι’ αυτό και ολοένα και περισσότερο βασίζεται στην ιατρική ακριβείας, στις μετρήσιμες αποτυπώσεις, στις προγνώσεις, στα αλγοριθμικά δεδομένα. Η ανατομοπολιτική αυτού του είδους προωθεί την εξατομικευμένη παρέμβαση, με το σώμα να υπόκειται σε έλεγχο, μέτρηση, σύγκριση, αξιολόγηση.
Σε αυτό το σημείο, δηλαδή, είναι που η βιοπολιτική που έχει κατασκευάσει ένα συγκεκριμένο πρόβλημα, το φθαρτό σώμα, μέσα από μελέτες, προγράμματα που αφορούν τη δημόσια υγεία, δείκτες και στατιστικές, συναντάται με την ανατομοπολτιική: την εκμάθηση προτύπων ευεξίας, πειθάρχησης σε δείκτες, συμμόρφωσης με αλγοριθμικές αποτυπώσεις, υιοθέτησης συγκεκριμένων μορφών δίαιτας, συμπληρωμάτων και βιοτεχνολογικών προϊόντων κ.λπ.
Η ατομική ευθύνη
Με τον τρόπο που έδειξα παραπάνω, η βιοεξουσία μετατοπίζει την ευθύνη της υγείας από το κράτος στο ίδιο το άτομο. Συνεπώς, η επιστήμη της μακροβιότητας γίνεται ένα ακόμη εργαλείο- αρωγός στη νεοφιλελεύθερη πληθυσμιακή διαχείριση με το να αποσιωπά ή να παραβλέπει τις κοινωνικοοικονομικές αιτίες των ζητημάτων υγείας του πληθυσμού (όπως η εργασιακή ανασφάλεια και ανεργία, η φτώχεια ή η έλλειψη ελεύθερου χρόνου, οι ανεπαρκείς υποδομές και υπηρεσίες υγείας, η υποχώρηση του κράτους πρόνοιας και γενικότερα η κοινωνικοοικονομική βάση που συγκροτεί το καπιταλιστικό σύστημα). Ο ιατρικός λόγος είναι φτιαγμένος έτσι ώστε να απευθύνεται υποτιθέμενα σε ένα αδιαφοροποίητο, ταξικά ομοιογενές κοινωνικό σώμα, στο οποίο η επίτευξη των στόχων υγείας είναι απλά ζήτημα γνώσης και αυτοσυνειδησίας.
Η εξουσία και, άρα, αυθεντία του λόγου αυτού, ωστόσο, δεν επιβάλλεται με τη βία και τον καταναγκασμό, αλλά, κυρίως, στη νεοφιλελεύθερη εκδοχή της κυβερνητικότητας, όπως έχει δείξει ο Φουκώ, εσωτερικεύεται από το άτομο ως πιεστική ανάγκη ή/ και επιθυμία να παραμείνει νέο, υγιές και χρήσιμο για το οικονομικό σύστημα. Με το να εκπαιδεύεται, δηλαδή, να σκεφτεί πάνω στους βέλτιστους τρόπους διαχείρισης του σώματός του, καθίσταται αιχμάλωτο μιας διαρκούς ιατρικής επιτήρησης (συνεχείς εξετάσεις, δείκτες, μετρήσεις). Η διατήρηση της νεότητας και της λειτουργικότητας επιβάλλει την κατανάλωση φαρμάκων, συμπληρωμάτων και βιοτεχνολογικών προϊόντων, και αναλόγως με την οικονομική δυνατότητα, την αγορά ποικίλων υπηρεσιών αναζωογόνησης και ευεξίας, όπως προτείνει το σχετικό ιατρικό και φαρμακευτικό μάρκετινγκ. Η απόκλιση από τη νόρμα (π.χ. σε κάποιον που του μετρήθηκε με αλγοριθμικά μοντέλα ανάλυσης “μεγάλη βιολογική ηλικία”) αρχίζει και φαίνεται ως προσωπική αποτυχία, αδυναμία συμμόρφωσης και αποτέλεσμα λανθασμένων ατομικών επιλογών.
Η γκρίζα ζώνη της επιστήμης και η απώλεια της αυτονομίας
Εντός του πλαισίου που περιγράφηκε στα προηγούμενα, του υποπεδίου, δηλαδή, της μακροβιότητας/ ευεξίας, ανοίγεται ο χώρος για τη λεγόμενη “γκρίζα ζώνη” των επιστημονικών λόγων και πρακτικών. Δεν συνιστά γκρίζα ζώνη μια αχαρτογράφητη και διαμφισβητούμενη επιστημονική περιοχή, απλά επειδή δρώντες ως αγύρτες – και ως εξαίρεση– συμβαίνει να δρουν ανεξάρτητα από το υποπεδίο και τους κανόνες του: αλλά είναι γκρίζα ζώνη, επιπροσθέτως, επειδή οι κανόνες βασίστηκαν ακριβώς σε αυτού του είδους την κατάχρηση της ιατρικής γνώσης, με το να χάνει η επιστήμη την αυτονομία της και να υποτάσσεται στα εταιρικά συμφέροντα και στις νεοφιλελεύθερες μορφές διακυβέρνησης του πληθυσμού.
Αυτή η κατάχρηση αποτυπώνεται, ενδεικτικά, στην παροχή ενός πακέτου πολυτελών υπηρεσιών ευεξίας σε ειδικά ξενοδοχεία, ή στην προσφορά εξατομικευμένων υπηρεσιών δράσης για τη μακροβιότητα σε ένα ειδικό κέντρο, εμπορευματοποιώντας στο έπακρο την επιστήμη και επινοώντας πρωτόκολλα ιατρικής παρέμβασης πλασαρισμένα σε έξυπνα σλόγκαν που δεν χωρούν αμφισβήτηση (“βιοχακάρισμα”, “μέτρηση βιολογικής ηλικίας”, “healthspan”). Κοντολογίς, τέτοιου είδους θεραπευτικές υπηρεσίες είναι αυτές που βλέπουμε στο διαφημιστικό μάρκετινγκ των ινστιτούτων αντιγήρανσης και μακροβιότητας, των ποικίλων κλινικών και ιατρείων, των ξενοδοχείων ευεξίας, των χορηγών συνεδρίων (συνηθέστερα φαρμακευτικών και άλλων σχετικών εταιρειών).
Είναι χαρακτηριστικό, εξάλλου, ότι στα διάφορα σχετικά συνέδρια (και εν γένει σε τόπους επιστημονικής συγκρότησης του υποπεδίου της υγιούς μακροβιότητας), ο αυστηρός επιστημονικός λόγος, (π.χ. μια θεραπεία που ξεκίνησε από την ανάγκη αντιμετώπισης του καρκίνου), συνυπάρχει και συνδιαλέγεται, χωρίς σύγκρουση και αντικρουόμενη επιστημονική λογική, με τον αγοραίο λόγο της καθαρής εμπορευματοποίησης: με την προώθηση, λόγου χάρη, αντιγηραντικών θεραπειών, πρωτόκολλων ευζωίας, συμπληρωμάτων διατροφής, γκάτζετ ψηφιακής μέτρησης, ακόμη και ασκήσεων διαλογισμού. Το βιοχακάρισμα (biohacking), για παράδειγμα, που αποτελεί ίσως μιας από τις πιο ακραίες και χαρακτηριστικές περιπτώσεις κατάχρησης της επιστήμης με τον τρόπο που υποστηρίζεται στο παρόν άρθρο, μετατρέπει το ανθρώπινο σώμα σε ένα τεχνολογικό πρότζεκτ τo οποίο μπορεί να μετρηθεί, να τροποποιηθεί και να βελτιωθεί. Παρουσιάζεται ως σύνολο επιστημονικών γνώσεων και πρακτικών ακριβείας, ώστε να “χακάρει” κανείς τη βιολογία του, βελτιστοποιώντας τη σωματική και πνευματική του απόδοση, την υγεία, το ρυθμό γήρανσης. Αν ένας ιδιόρρυθμος βιοχάκερ, όπως ο Αμερικανός εκατομμυριούχος της τεχνολογίας Bryan Johnson, με το “Project Blueprint”, εκτοξεύει τη δημοφιλία των μεθόδων αυτών στα ύψη, διευρύνοντας επικίνδυνα τη “γκρίζα ζώνη” της επιστήμης, δεν κάνει τίποτε λιγότερο από το να αποδεικνύει ότι η βιοεξουσία στον 21ο αιώνα είναι βαθιά νεοφιλελεύθερη, νομιμοποιώντας την εμπορευματοποίηση των υπηρεσιών υγείας και της ιατρικής επιστήμης, παράλληλα με το να οδηγεί στην απώλεια της αυτονομίας τους. [5]
[1/10/2026]
Σημειώσεις
[1] Βλ. ενδεικτικά τα έργα του Pierre Bourdieu, 2018, Μικρόκοσμοι: Τρεις μελέτες πεδίου, εκδ. Καρδαμίτσα και 2007, Επιστήμη της επιστήμης και αναστοχασμός, εκδ. Πατάκης.
[2] Στον ελληνικό χώρο, μπορούμε να σκιαγραφήσουμε έναν τέτοιο μικρόκοσμο και να εντοπίσουμε στοιχεία που τον συνθέτουν σε ένα δίκτυο συνδεόμενων δρώντων και μηχανισμών, ενδεικτικά βλ. The BioHack Project/The home of longevity medicine in Greece, Ελληνικό Ινστιτούτο Υγιούς Μακροζωίας,
“1st Health Travel International Conference”, The Longevity Code: Where Lifestyle Medicine Meets Breakthrough Anti-Aging Science,
