Σκηνοθεσία: Christopher Edward Nolan (2026)
[παρουσίαση: Παναγιώτης Χαλούλος]
Είδαμε την ταινία “Οδύσσεια” του Christopher Nolan και σας την παρουσιάζουμε, όπως εμείς την προσλάβαμε.
Είναι μια χολιγουντιανή περιπέτεια, μια καλλιτεχνική δημιουργία του σκηνοθέτη και δεν πρέπει να τη δούμε ως πιστή μεταφορά του ομώνυμου έπους του Ομήρου. Ο ίδιος ο σκηνοθέτης έχει δηλώσει πως τον ενδιέφερε να αποδώσει το πνεύμα της Οδύσσειας και όχι την πιστή μεταφορά του ομηρικού κειμένου.
Τα γυρίσματα ξεκίνησαν τον Φεβρουάριο του 2025, στο Μαρόκο, στην Ιταλία, στην Ελλάδα (όπως ο Ακροκόρινθος και η παραλία Βοϊδοκοιλιά, κάστρο της Μεθώνης, κόλπος του Ναυαρίνου), στο Ηνωμένο Βασίλειο, τη Μάλτα, τη Σκωτία, την Ισλανδία, στη Σαχάρα και οι τελευταίες σκηνές πραγματοποιήθηκαν στο Λος Άντζελες.
Από τα πρώτα που παρατηρήσαμε και μας έβαλαν σε σκέψεις ήταν η πλήρης απουσία της Ναυσικάς, κόρης του βασιλιά των Φαιάκων Αλκίνοου! Ο Οδυσσέας μετά τις τελευταίες περιπέτειές του στη θάλασσα, φεύγοντας από το νησί της Καλυψώς με τη σχεδία του, βλέπουμε να φθάνει ως γέρος ζητιάνος στην Ιθάκη και όχι να ξεβράζεται στο νησί των Φαιάκων, όπως αναφέρεται στην Οδύσσεια.
Έχουν δίκιο όσοι σχολιάζουν τις πανοπλίες των Αχαιών πολεμιστών, που δεν θυμίζουν τις χάλκινες της εποχής του τρωικού πολέμου, η δε κατάμαυρη πανοπλία του αρχιστράτηγου Αγαμέμνονα θυμίζει έντονα την πανοπλία του Μπάτμαν από τις γνωστές ταινίες!... Αλλά και των αντιπάλων Τρώων και ιδίως των γιγαντιαίων Λαιστρυγόνων θυμίζουν μεσαιωνικού τύπου ατσάλινες πανοπλίες.
Ακόμα τα βασιλικά δώματα δεν θυμίζουν τα γνωστά μυκηναϊκά μέγαρα. Σε κάποιο σκοτεινό πλάνο, ένα και μοναδικό, μόλις διακρίνονται οι κόκκινοι μυκηναϊκοί κίονες.
Όμως ο Οδυσσέας δεν αποκαλείται με το αγγλικό Ulysses (λατινική εκδοχή, που διαδόθηκε παγκοσμίως μέσα από τη λογοτεχνία της Δύσης, με πιο διάσημο παράδειγμα το ομώνυμο μυθιστόρημα του James Joyce), αλλά ως Odysseus, και αυτό καταλέγεται στα θετικά.
Στο ρόλο του Οδυσσέα ο Ματ Ντέιμον (Matt Damon) αποδίδει με πειστικότητα τον χαρακτήρα του ομηρικού ήρωα, που με την ευστροφία και την ικανότητά του να επινοεί στρατηγικές και λύσεις σε κρίσιμες στιγμές έδωσε τη λύση για την κατάληψη της Τροίας με την επινόηση του Δούρειου ίππου, αλλά και στο περιπετειώδες ταξίδι της επιστροφής αντιμετωπίζοντας προβλήματα με τόλμη και αποφασιστικότητα. Ο ομηρικός Οδυσσέας είναι γνωστός για θεοσέβεια και σύνεση, αλλά δεν είναι αλάνθαστος, φθάνοντας κάποτε σε αλαζονεία, με χαρακτηριστικό παράδειγμα την πρόκληση προς τον Πολύφημο, που εξόργισε τον Ποσειδώνα. Ωστόσο, ίσως ο ήρωας Οδυσσέας του Κρίστοφερ Νόλαν παρουσιάζεται καθ’ υπερβολή αλαζονικός, όταν φθάνει σε ύψιστο σημείο ύβρεως αναφωνώντας «Κανείς δεν μπαίνει ανάμεσα σε μένα και την πατρίδα μου· ούτε καν οι θεοί!» ή «...τότε αψηφώ τους θεούς!». Μάλιστα ο Νόλαν εστιάζει στον ψυχισμό του ήρωα παρουσιάζοντάς τον να έχει συχνά ένα εσωτερικό διάλογο, να αναλογίζεται τα λάθη και τις υπερβολές της δράσης του, όπως και όλων των Αχαιών, κατά την άλωση της Τροίας, την καταστροφή των ιερών της πόλης, τη γενοκτονία που επακολούθησε. Για παράδειγμα, θυμάται με τύψεις τη νεαρή Τρωάδα ιέρεια της Αθηνάς, που ενώπιόν του σκοτώνουν οι Αχαιοί κατά τη διάρκεια της νυχτερινής επίθεσης στην Τροία - την ιέρεια υποδύεται η εντυπωσιακή Ζεντέγια (Zendaya Maree Stoermer Coleman). Η ψυχολογία του κινηματογραφικού Οδυσσέα εδώ δεν σχετίζεται με την αντίστοιχη ψυχολογία του ομηρικού ήρωα, αλλά, είπαμε, ο Νόλαν δήλωσε πως δεν ακολούθησε πιστά το ομηρικό κείμενο, αλλά εμπνεύστηκε από αυτό. Σημειώνουμε πως η Ζεντέγια εμφανίζεται και στο ρόλο της θεάς Αθηνάς, που παρουσιάζεται να συνομιλεί με τον ήρωα Οδυσσέα συμβουλεύοντας και προστατεύοντάς τον.
Η Αν Χάθαγουεϊ (Anne Jacqueline Hathaway) είναι πειστική στο ρόλο της βασίλισσας Πηνελόπης, με το αρχοντικό παράστημα και τις συναισθηματικές αντιδράσεις της ως καρτερική σύζυγος, αλλά ως μια δυναμική βασίλισσα απέναντι στις πιέσεις των μνηστήρων, που με αρχηγό τον Αντίνοο (τον υποδύεται ο Ρόμπερτ Πάτινσον) καταπιέζουν την ίδια και το νεαρό γιο της Τηλέμαχο (Tom Holland).
Ας αναφερθούμε και στη συμμετοχή στη διανομή των ρόλων της εντυπωσιακής και όμορφης Λουπίτα Νιόνγκο (Lupita Amondi Nyong’o), που τόσο θόρυβο προκάλεσε ένα τουλάχιστο χρόνο πριν από την έναρξη προβολής (17 Ιουλίου 2026) της ταινίας , κυρίως ως μη αρμόζουσα ως μαύρη καλλονή για το ρόλο της Ωραίας Ελένης («Ἑλένη λευκώλενος», δ 305, που έχει λευκούς βραχίονες). Θεωρήθηκε ως προσβολή στην ομηρική παράδοση και αυθαιρεσία. Αν μπορούμε να δικαιολογήσουμε την επιλογή αυτή του Νόλαν (και πάλι θα πρέπει να δεχτούμε την παραδοχή του ότι εμπνεύστηκε από την Οδύσσεια και δεν είχε πρόθεση να αντιγράψει το ομηρικό κείμενο), θα βλέπαμε την Ωραία Ελένη, ανεξάρτητα από το ομηρικό κείμενο, ως συμβολισμό της ομορφιάς, ως το παγκόσμιο πρότυπο ομορφιάς, δεδομένου και ότι εκτός από το χαρακτηριστικό «λευκώλενος» ο Όμηρος δεν περιγράφει την μορφή της αφήνοντας τον καθένα να την φαντάζεται σύμφωνα με τα δικά του πρότυπα ομορφιάς. Μάλιστα διατυπώθηκε και η θεωρία πως το επίθετο «λευκώλενος» αποδίδει τη λαμπρότητα της επιδερμίδας και όχι το χρώμα!... Στην αρχαία ελληνική επική παράδοση, το λευκό συχνά ταυτίζεται με το λαμπερό και το καθαρό, ξεχωρίζοντας μια επιδερμίδα που είναι υγιής και προστατευμένη από την έκθεση στην ύπαιθρο, δηλώνοντας έτσι κοινωνική ευγένεια, αρχοντιά, σε αντίθεση με άτομα λαϊκής καταγωγής. Το συγκεκριμένο επίθετο αποδίδεται και σε θεές, όπως στην Ήρα.
Ως Ελένη η Λουπίτα Νιόνγκο εμφανίζεται στο πλευρό του Μενέλαου (Jon Bernthal), στη Σπάρτη πλέον, μετά τον Τρωικό πόλεμο. Το πρόσωπό της στα πλάνα αυτά δεν είναι το άψογο εντυπωσιακό πρόσωπο της ηθοποιού, αλλά χαρακωμένο, με ουλές. Η Λουπίτα ενσαρκώνει στην ταινία και δεύτερο ρόλο, της Κλυταιμήστρας (αρχαιότερος τύπος, το όνομα ως Κλυταιμνήστρα θεωρείται νεότερος τύπος), όπου το πρόσωπό της έχει τη γνωστή λαμπρότητα και ομορφιά. Η προσωπική μας άποψη για το χαρακωμένο πρόσωπο της Λουπίτα ως Ελένης είναι ότι ο σκηνοθέτης θέλησε να δηλώσει πως η ηρωίδα, που προκάλεσε ένα ολέθριο πόλεμο, αισθάνεται καταρρακωμένη την προσωπικότητά της, ως υπεύθυνη για το κακό που έφερε, και πράγματι ψιθυρίζει κάτι τέτοιο στο αυτί του Τηλέμαχου, να το μεταφέρει στη μητέρα του Πηνελόπη, εν είδει συγγνώμης για την πολύχρονη απουσία του Οδυσσέα από το πλευρό της! Δεν είναι η «Ωραία Ελένη» ή δεν είναι η «Ωραία» πλέον το ...«σκοτεινό αντικείμενο του πόθου» για τον Πάρη, που δεν σκέφτηκε τις συνέπειες της πράξης του, και το «έπαθλο» για το νικητή Μενέλαο. Η εικόνα της ωραίας υπονομεύεται!...
Ο αρχιστράτηγος Αγαμέμνων εμφανίστηκε να παρουσιάζει τον πόλεμο κατά της Τροίας ως έχοντα κίνητρο τον έλεγχο των εμπορικών δρόμων. Σωστά λοιπόν, ο Νόλαν, ασπάζεται την άποψη των ιστορικών ότι οικονομικά ήσαν τα αίτια, η δε ιστορία της Ωραίας Ελένης ανήκει στο χώρο του μύθου!
Η Σαρλίζ Θερόν (Charlize Theron) στο ρόλο της νύμφης Καλυψώς, μια αιθέρια ύπαρξη σε ονειρικό περιβάλλον, που με τη σαγήνη της κρατά δέσμιο επτά χρόνια τον Οδυσσέα στο νησί της δίνοντάς του να απολαμβάνει λωτό ως φαγητό (μια αναφορά στο επεισόδιο της λωτοφαγίας στην ομηρική Οδύσσεια) και εκείνος δεν έχει μνήμες από την προηγούμενη ζωή του!...
Στις συγκεντρώσεις των μνηστήρων της Πηνελόπης στο ανάκτορο της Ιθάκης, στη θέση του αοιδού Φήμιου, που τραγουδούσε για τα κατορθώματα και την επιστροφή των Αχαιών, βλέπουμε τον Αμερικανό ράπερ Τράβις Σκοτ (Travis Scott), ο δε λόγος που ακούμε από το στόμα του καμία σχέση δεν έχει με το άκουσμα που θα πρόσφεραν στο κοινό τους οι αοιδοί με τον ρέοντα ποιητικό λόγο (τι καλύτερο παράδειγμα από την Ιλιάδα και την Οδύσσεια του Ομήρου;...), εφόσον προφέρει σπαστά μονολεκτικό λόγο: «βροντή, φωτιά, θάνατος, σύζυγος, γιος, πατρίδα», λέξεις-κλειδιά, όπως λέμε στην εποχή μας!... Φαινόμενο της σύγχρονης κοινωνίας μας, ο λόγος μειώνεται δραματικά έναντι της κυριαρχούσας εικόνας. Αντιθέτως, στην εποχή του Ομήρου (και μέχρι πριν από μερικές δεκαετίες από σήμερα) ο λόγος κυριαρχούσε, προφορικός ή γραπτός, και λειτουργούσε η φαντασία των ακροατών ή αναγνωστών, για να δημιουργηθούν οι εικόνες, διαφορετικές για τον καθένα, ανάλογες με το χαρακτήρα, τις προσλαμβάνουσες και τις εμπειρίες που είχε στη ζωή του! Έτσι συνέβαινε με το ακροατήριο των αοιδών στην ομηρική εποχή, έτσι και με τα παιδιά που άκουγαν ή διάβαζαν ιστορίες και παραμύθια. Σήμερα όλα γίνονται εικόνες, έτοιμες και ίδιες για όλους τους θεατές-ακροατές στις οθόνες μας!...
Εντούτοις, παρά τα κάποια αρνητικά στοιχεία που σημειώσαμε παραπάνω, η ταινία κρατά ζωηρό το ενδιαφέρον, δεν είναι κουραστική κι ας κράτησε η προβολή, χωρίς διάλειμμα, 170΄! Δείτε τη, χωρίς προκατάληψη, ώστε να διαμορφώσετε δική σας άποψη!
Παρεμπιπτόντως αναφέρουμε ότι, όταν η Λουπίτα κλήθηκε να φανταστεί πως παρακολουθεί την ταινία μαζί με τον Όμηρο και πως στο τέλος τού θέτει ένα ερώτημα, απάντησε ότι θα τον ρωτούσε: «Λοιπόν, Όμηρε, πώς αισθάνεσαι για τον χρόνο που δόθηκε σε αυτές τις γυναίκες (στην ταινία), αν σκεφτεί κανείς πόσο λίγο χώρο τους αφιέρωσες εσύ; Μας θυμάσαι;» Να σημειώσουμε ως προς αυτή την εκτίμηση της ηθοποιού πως ένα έργο μιας άλλης μακρινής στο παρελθόν εποχής δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται με όρους της σημερινής κοινωνίας. Ο Όμηρος δίνει μεγάλη σημασία στο ρόλο των γυναικών!
Η Ιλιάδα μεν έτσι κι αλλιώς ως πολεμικό έργο ήταν επόμενο να αναφέρεται κυρίως σε έργα ανδρών, δρώντων προσώπων στα πολεμικά γεγονότα, ωστόσο και εκεί εμφανής είναι η αναφορά του στις γυναίκες και στο ρόλο τους, στην Οδύσσεια οι γυναίκες έχουν πάλι την ιδιαίτερη θέση τους, με πρώτη την Πηνελόπη! Και, όπως σημειώνει η φιλόλογος, πεζογράφος - ποιήτρια Παναγιώτα Π. Λάμπρη:
«...πώς να αγνοήσεις την υπέροχη αφήγηση του τρωικού μυθολογικού κύκλου, όπως λέγεται, για τη διαμάχη της Ήρας, της Αθηνάς και της Αφροδίτης, για το ποια θα πάρει το χρυσό μήλο του Πάρη, η οποία οδήγησε στον Τρωικό πόλεμο και έμμεσες αναφορές της φιλοξενούνται στα έπη;
Πώς επίσης να παραβλέψεις τη διαμάχη του Αγαμέμνονα και του Αχιλλέα για δύο γυναίκες, τη Χρυσηίδα και τη Βρισηίδα, και τις συνέπειές της για την πορεία του πολέμου, καθώς και τις ξεχωριστές μορφές της Ανδρομάχης, της Εκάβης και της Κασσάνδρας;
Μορφές, οι οποίες δεν είναι απλά κάποιες γυναίκες που κινούνται στις σελίδες της “Ιλιάδας”, αλλά πρόκειται για συγκλονιστικές, τραγικές μορφές της παγκόσμιας λογοτεχνίας, οι οποίες διατρέχουν τους αιώνες μιλώντας για την αξία της οικογενειακής ζωής και της ειρήνης, για τις αλήθειες που κραυγάζουν και δεν ακούγονται, για την υπεροψία των ανθρώπων που τους οδηγεί στην καταστροφή και για πολλά άλλα.
Αλλά και στην “Οδύσσεια”, πλην της πανταχού παρούσας Αθηνάς, η Πηνελόπη, η Ναυσικά, η Αρήτη, η Ευρύκλεια, η Μελανθώ, και φυσικά η Κίρκη και η Καλυψώ, δεν είναι απλά γυναικείες μορφές που υπηρετούν την αφήγηση, αλλά πρόσωπα που με τα λόγια και τη συμπεριφορά τους μιλούν για τη σημασία της πίστης, της υπομονής, της καρτερίας, της σωφροσύνης, της αξιοπρέπειας, του έρωτα, της αγάπης, της αφοσίωσης, του σεβασμού, της φιλοξενίας, αλλά και της αχαριστίας, της αλαζονείας, της απιστίας, της δολιότητας, …, κατά περίπτωση...»
(Η Λουπίτα κι ο Όμηρος, 17 Ιουλ. 2026, Ηχώ της Άρτας)