Απόηχοι Μνήμης - Η επόμενη μέρα μετά το ταξίδι «Από το Βορρά στο Νότο – Στα Χνάρια της Μνήμης»
(Lotos Open Art Gallery – Παραδοσιακά καφενεία ενδοχώρας – Λεύκωμα «Αναμνήσεις στη Σκόνη»)
Μετά από μήνες προετοιμασίας και ένα συναρπαστικό καλλιτεχνικό ταξίδι, το project «Από το Βορρά στο Νότο – Στα Χνάρια της Μνήμης» του εικαστικού και φωτογράφου Νίκου Μπασιά ολοκληρώθηκε, αφήνοντας πίσω του βαθιούς απόηχους. Οι εκθέσεις παρουσιάστηκαν ταυτόχρονα στη LOTOS Open Art Gallery και σε παραδοσιακά καφενεία της ενδοχώρας στον άξονα Χανιά - Σούγια, δημιουργώντας μία πολιτιστική διαδρομή που ένωνε τον επισκέπτη με διαφορετικά σημεία μνήμης.
Κάθε «σταθμός» είχε τη δική του ιστορία, τα δικά του θραύσματα χρόνου, τις δικές του φωτογραφίες. Στην LOTOS, οι εικόνες λειτουργούσαν σαν ένα ενιαίο αφήγημα, ενώ στα καφενεία, η τέχνη συνάντησε την καθημερινότητα — εκεί όπου η μνήμη δεν κοιτάζεται απλώς, αλλά μοιράζεται.
Στη συζήτηση που ακολουθεί, ο καλλιτέχνης μοιράζετε μαζί μας τις πιο έντονες στιγμές αυτού του ταξιδιού· τις συγκινήσεις, αλλά και τα όνειρα που γεννήθηκαν μέσα από το ταξίδι «Από το Βορρά στο Νότο – Στα Χνάρια της Μνήμης».
Κύριε Μπασιά, ας ξεκινήσουμε από την αρχή. Τι ακριβώς παρουσιάζει το project «Από το Βορρά στο Νότο – Στα Χνάρια της Μνήμης»;
Απ.: Το project είναι ένα μεγάλο ταξίδι στη μνήμη∙ μια φωτογραφική εξερεύνηση των εγκαταλελειμμένων δημοτικών σχολείων της ελληνικής υπαίθρου, της Κύπρου και της Σμύρνης.
Στην ελληνική ενδοχώρα, τα δημοτικά σχολεία υπήρξαν για δεκαετίες οι βασικοί πυρήνες κοινωνικής, πολιτισμικής και πνευματικής ζωής. Κτισμένα με κόπο και πίστη στην αξία της παιδείας, στέγασαν γενιές παιδιών, σφυρηλάτησαν χαρακτήρες και διαμόρφωσαν κοινότητες. Με τον χρόνο, πολλοί από αυτούς τους χώρους εγκαταλείφθηκαν – όμως η ιστορία που φέρουν παραμένει ενεργή στη συλλογική μνήμη των ανθρώπων.
Με τη μηχανή στο χέρι, προσπάθησα να σώσω την ψυχή αυτών των χώρων πριν χαθεί οριστικά. Δεν φωτογράφισα ερείπια∙ φωτογράφισα αναμνήσεις. Κάθε εικόνα είναι ένα θραύσμα ζωής∙ ένα βλέμμα στο παρελθόν που μας αφορά όλους.
Τώρα που ολοκληρώθηκαν οι εκθέσεις στην Lotos Open Art Gallery και στα παραδοσιακά καφενεία, ποια είναι τα συναισθήματά σας;
Απ.: Νιώθω μια γλυκιά πληρότητα, αλλά και μια ευθύνη. Στη Lotos Open Art Gallery, η έκθεση είχε έναν πιο καλλιτεχνικό χαρακτήρα∙ εκεί οι φωτογραφίες στάθηκαν σε σιωπή, σχεδόν σαν να ψιθύριζαν στους θεατές ιστορίες χαμένων παιδικών χρόνων.
Στα καφενεία της ενδοχώρας, όμως, συνέβη κάτι εντελώς διαφορετικό: οι φωτογραφίες μίλησαν δυνατά. Άνοιξαν κουβέντες∙ ξύπνησαν μνήμες∙ έφεραν δάκρυα συγκίνησης και γέλια μαζί. Αυτή η επικοινωνία με τον κόσμο ήταν ίσως το πιο συγκινητικό κομμάτι όλης της διαδρομής.
Γιατί επιλέξατε τα παραδοσιακά καφενεία ως χώρους παρουσίασης;
Απ.: Τα καφενεία δεν επιλέχθηκαν τυχαία. Αποτελούν σύγχρονες εστίες κοινωνικής ζωής, όπου ακόμη συναντώνται οι κάτοικοι, ανταλλάσσουν μνήμες και διατηρούν ζωντανή την προφορική παράδοση. Έτσι, οι εκθέσεις τοποθετούνται οργανικά μέσα στο σώμα της κοινότητας, φέρνοντας το παρελθόν σε διάλογο με το παρόν.
Σε αντίθεση με τη «λευκή ουδετερότητα» μιας γκαλερί, το καφενείο δεν απομονώνει την τέχνη από την καθημερινότητα· την εντάσσει μέσα της. Επιτρέπει στο έργο να ιδωθεί από ανθρώπους που ίσως δεν θα επισκέπτονταν ποτέ έναν εκθεσιακό χώρο, αλλά έχουν μέσα τους βαθύτερη σύνδεση με το περιεχόμενο – γιατί έζησαν ή θυμούνται αυτά τα σχολεία. Έτσι, οι εκθέσεις μετατρέπονται σε ένα κοινόχρηστο πολιτιστικό γεγονός, όπου η τέχνη δεν υψώνει τοίχους, αλλά χτίζει γέφυρες.
Και το πιο όμορφο; Ο επισκέπτης μπορούσε να ζήσει αυτή την πολιτιστική διαδρομή με όλες του τις αισθήσεις: να δει την τέχνη, να γευτεί το ρακόμελο, να μυρίσει τον μεζέ, να νιώσει τη φιλοξενία.
Σκέφτεστε να παρουσιάσετε το έργο σας και σε γκαλερί;
Απ.: Αναμφίβολα, ο ρόλος των γκαλερί παραμένει καθοριστικός στον χώρο της τέχνης. Οι γκαλερί αποτελούν θεσμοθετημένους χώρους πολιτισμού, όπου τα έργα εντάσσονται σε ένα πλαίσιο αισθητικής επιμέλειας, κριτικού διαλόγου και επαγγελματικής προβολής.
Η επιλογή να παρουσιαστεί η έκθεση «Από το Βορρά στο Νότο – Στα Χνάρια της Μνήμης» αρχικά μέσα στα καφενεία δεν έρχεται σε αντίθεση με τη σημασία των γκαλερί· αντίθετα, τη συμπληρώνει. Οι καφενειακοί χώροι προσέφεραν την ανάσα του τόπου και τη ζεστασιά της ανθρώπινης αφήγησης.
Οι γκαλερί αποτελούν τον επόμενο φυσικό σταθμό αυτής της πολιτιστικής διαδρομής, δίνοντας στο έργο τη δυνατότητα να ενταχθεί σε έναν ευρύτερο διάλογο με την τέχνη.
Το λεύκωμα «Αναμνήσεις στη Σκόνη» συνοδεύει την έκθεση. Τι περιλαμβάνει και ποιο είναι το μήνυμά του;
Απ.: Το λεύκωμα είναι η καρδιά όλου του project. Καθώς το υλικό μεγάλωνε, ένιωσα την ανάγκη να δημιουργήσω κάτι που θα διαρκέσει στον χρόνο. Είναι ένα βιβλίο που μπορείς να το κρατήσεις, να το ξεφυλλίσεις, να το έχεις δίπλα σου. Μέσα του οι φωτογραφίες συνοδεύονται από ιστορίες, βρίσκουν έναν διαρκή χρόνο· δεν είναι πια στιγμιαίες, δεν χάνονται όταν σβήσουν τα φώτα των εκθέσεων. Είναι ένας τόπος συνάντησης: της εικόνας, της μνήμης, του συναισθήματος. Σαν να κρατάς στα χέρια σου ένα κομμάτι της μνήμης, αποτυπωμένο σε χαρτί.
Είχα την τιμή και την χαρά και θέλω να τους ευχαριστήσω θερμά, να τύχω της υποστήριξης της Περιφερειακής Ενότητας Χανίων, του Δήμου Καντάνου-Σελίνου και του Δήμου Πλατανιά για την έκδοση του λευκώματος «Αναμνήσεις στην σκόνη». Το βιβλίο- λεύκωμα 124 σελίδων διατίθεται δωρεάν.
Ποιο ήταν το πιο συγκινητικό κομμάτι αυτής της διαδρομής;
Απ.: Επέλεξα, σαν τιμή στα χρόνια της αθωότητας, να παρουσιάσω στις εκθέσεις και στο λεύκωμα μία φωτογραφία της 6ης Δημοτικού. Αυτήν που βγάζαμε όλοι στην λήξη του διδακτικού έτους. Όμως δεν ήταν μία τυχαία φωτογραφία, περιείχε και εμένα μέσα. Είχα προσπαθήσει πρόσφατα να βρω τους παλιούς συμμαθητές μου αλλά η αναζήτηση απέβη άκαρπη.
Φανταστείτε λοιπόν την έκπληξή μου και την συγκίνηση μου όταν μία κοπέλα της φωτογραφίας με αναγνώρισε και επικοινώνησε μαζί μου. Το πιο καταπληκτικό; Ενώ μένει μόνιμα στην Αθήνα, βρισκόταν στα Χανιά και ήλθε στον καφενέ που γινόταν η έκθεση να με βρει μαζί με τον σύζυγό της. Δεν νομίζω ότι χρειάζεται να περιγράψω την συνάντηση.
Η φωτογραφία ξεκρεμάστηκε από την έκθεση και ταξιδεύει, μαζί με τις μνήμες, μαζί της. Ένα δώρο από «το αγόρι με τα όμορφα μάτια».
Και τώρα; Τι μένει μετά το ταξίδι;
Απ.: Μένει μια ευθύνη. Δεν μπορούμε πια να πούμε πως “δεν γνωρίζουμε”. Είδαμε, αγγίξαμε, ακούσαμε. Τώρα αρχίζει η πιο δύσκολη δουλειά: να δούμε τι κάνουμε από εδώ και πέρα.
Δεν θέλω αυτό το project να είναι απλώς ένα όμορφο φωτογραφικό ταξίδι∙ θέλω να είναι μια αφορμή να ξανασκεφτούμε τη σχέση μας με τη μνήμη, την εκπαίδευση, την κοινότητα.
Ονειρεύομαι κάποια από αυτά τα σχολεία να ζωντανέψουν ξανά∙ να γίνουν κέντρα πολιτισμού, δημιουργίας, τόποι συνάντησης.
Η φωτογραφία μάς έδειξε τι χάσαμε∙ τώρα πρέπει να αποφασίσουμε τι μπορούμε να ξαναχτίσουμε.
Αν έπρεπε να συμπυκνώσετε το μήνυμα της έκθεσης σε μία φράση, ποια θα ήταν;
Απ.: «Η μνήμη δεν είναι ένα ταξίδι στο παρελθόν∙
είναι το κλειδί για να καταλάβουμε το παρόν
και να ονειρευτούμε το μέλλον.»
Η ιστοσελίδα μου: www.nikosbasias.com
Instagram: https://www.instagram.com/nikos.basias.photography
Facebook: https://www.facebook.com/mrsougia.chania