Η Τέταρτη Διάσταση του Γιάννη Ρίτσου ανακλά την περίοδο της ώριμης, μεστής και υψηλής ποιητικής σύλληψης του δημιουργού, όπως απηχείται μέσα από τη χρήση του εκτεταμένου δραματικού μονολόγου.
Το ποιητικό υποκείμενο προβαίνει στα συνθέματα της συλλογής σε μια βυθομέτρηση του εαυτού του, ανιχνεύοντας έτσι τις πιο μύχιες, εσώτερες και ανεξερεύνητες πτυχές του ανθρώπινου ψυχισμού. Μέσα από τα δραματικά προσωπεία των ηρώων του τίθενται υπαρξιακά ζητήματα οντολογικής υφής, όπως της μοναξιάς, της επίδρασης που ασκεί ο χρόνος στην ψυχοσύνθεση των ανθρώπων και των δυσχερειών που εκείνοι αντιμετωπίζουν στο να αποδεχτούν τις αλλαγές που αντιλαμβάνονται ότι συντελούνται τόσο στον εξωτερικό κόσμο όσο και μέσα τους, αντιμετωπίζοντάς τες ως σημάδια της δικής τους φθοράς και παρακμής. Επίσης, η συλλογή αγγίζει ζητήματα που σχετίζονται με την ιδεολογική και συνειδησιακή πάλη του ατόμου το οποίο αισθάνεται ότι ασφυκτιά από την πίεση και το βάρος των δεσμευτικών καθηκόντων και υποχρεώσεών του απέναντι στην κοινωνία στην περίπτωση που εμφανίζονται εντός του με τη μορφή μιας απαράβατης ηθικής επιταγής. Επιπλέον, με τους αρχαιόθεμους μονόλογους της Τέταρτης Διάστασης ο ποιητής καταθέτει και αποκαλύπτει συνάμα στον αναγνώστη τις βιωματικές εμπειρίες που απεκόμισε από τις πολιτικές και κοινωνικές αλλαγές της εποχής του, οι οποίες επέδρασαν καθοριστικά στην ψυχική του ενδοχώρα και καθόρισαν τον ιδιαίτερο προσωπικό του τρόπο ιδεολογικής θεώρησης, διεργασίας και πρόσληψης των σύγχρονών του ιστορικών εξελίξεων.
Ο Ρίτσος καταμαρτυρεί εδώ τις τραυματικές του μνήμες από την τραγική μοίρα που επισκίασε την οικογένειά του. Πασχίζει να διατηρήσει στην ποιητική του γραφή ζωντανές και ανεξίτηλες στο χρόνο τις μορφές των αγαπημένων του συγγενικών προσώπων, δίνοντάς τους πνοή και υπόσταση μέσα από την επιβλητική παρουσία των δραματικών χαρακτήρων των μονολόγων του που εδράζονται στον χώρο της αρχαίας τραγωδίας. Ο ποιητής διαθέτει την καλλιτεχνική δύναμη και την ποιητική μαεστρία του να συνενώσει όλο αυτό το πλήθος των ετερόκλητων στοιχείων σε ένα ομοιόμορφο και αρμονικό σώμα με σκοπό να αναδείξει τα ιδιαίτερα συστατικά που στοιχειοθετούν το σύγχρονό του ιστορικό παρόν, εμποτισμένο με τις βιωματικές εμπειρίες του ποιητικού υποκειμένου, οι οποίες προβάλλονται ως απόρροια μιας συγκεκριμένης κοσμοθεωρίας 1. Στη συγκεκριμένη συλλογή σε καμία περίπτωση δεν παρουσιάζονται να αναιρούνται οι προηγούμενες ιδεολογικές πεποιθήσεις του Ρίτσου ούτε εκείνος επιχειρεί να αποκοπεί από το αγωνιστικό του παρελθόν.
Δεν εγκαταλείπει τις ποιητικές του επάλξεις, αλλά, αντίθετα, επιζητεί να διεισδύσει ως δημιουργός σε περισσότερο ανεξερεύνητες περιοχές της ποιητικής του ιδιοσυστασίας, περιχαρακώνοντας με τον τρόπο αυτό το ρόλο του ως πνευματικός άνθρωπος που σέβεται τόσο τον εαυτό του όσο και τους συμπολίτες του. Απευθύνεται σε όλους με την ποίησή του η οποία αποτελεί καθρέφτη και ανακλαστικό δείκτη του οντολογικού και ιδεολογικού του σύμπαντος.2 Με τη στροφή του ποιητή στην Τέταρτη Διάσταση στην αρχαιότητα, μέσα από την άντληση και αξιοποίηση υλικού από την αρχαία τραγωδία, η ποίησή του διευρύνεται προς μια περισσότερο οικουμενική προοπτική. Μπορούν έτσι να τεθούν προς διερεύνηση καίρια ερωτήματα υπαρξιακής υφής που έχουν να κάνουν με τη θέση και τις δυνατότητες του σύγχρονου ανθρώπου σε ένα κόσμο φαινομενικά σταθερό, αλλά ουσιαστικά διαρκώς εξελισσόμενο. Ο Ρίτσος μέσα από τη σύνθετη αυτή διαδικασία έχει ως στόχο να κεντρίσει τον αναγνώστη του, διευρύνοντας το πεδίο των προβληματισμών του και παρακινώντας τον να δραστηριοποιηθεί και να επαναπροσδιορίσει το ρόλο και τη θέση του στην κοινωνία ως ενεργός συντελεστής και φορέας της εξέλιξης. 3
Οι μυθικοί ήρωες που υιοθετούνται εδώ από το χώρο της αρχαίας τραγωδίας σκόπιμα αναπροσαρμόζονται ποιητικά όσον αφορά τον τρόπο που στέκονται αντιμέτωποι απέναντι στο ατομικό και κοινωνικό τους πεπρωμένο με σκοπό να καταδείξουν πως τα σημάδια του χρόνου επέδρασαν καταλυτικά πάνω τους, αποκαλύπτοντας τη φθορά των πραγμάτων και την οριστική διάψευση ενός μεγάλου μέρους των οραμάτων τους. Αισθάνονται τότε ότι πνίγονται και ασφυκτιούν από την πίεση που ασκεί πάνω τους ο προδιαγεγραμμένος κοινωνικός τους ρόλος. Εκφράζουν την ανάγκη να προβάλουν αντίσταση απέναντι σε εκείνα «τα σχήματα συμβατικότητας» στα οποία τους καθηλώνει ένα κοινωνικό κατεστημένο από το οποίο επιζητούν για ένα διάστημα να αποδράσουν αναζητώντας έτσι καταφύγιο στη δυνατότητα της ελεύθερης ατομικής βούλησης. 4
Στην Τέταρτη Διάσταση εντοπίζονται κάποιες βασικές διαφορές συγκριτικά με τις τεχνικές που υιοθετούσε εκείνος έως τότε όσον αφορά τον τρόπο μετάδοσης και αποτύπωσης της συγχρονικής βιωματικής του εμπειρίας. Εδώ δεν διακρίνονται άμεσες ενδείξεις, αναφορές ή υπαινιγμοί που να υποδεικνύουν την αγωνία του ποιητή για την ιστορική μοίρα και τύχη του λαού του μέσα από τα αντίστοιχα προσδιοριστικά σημεία που να παραπέμπουν άμεσα σε γεγονότα και καταστάσεις της ανάλογης περιόδου. Η έγνοια της καθημερινότητας στην Τέταρτη Διάσταση αναβλύζει και αποτυπώνεται στη συμπεριφορά και δράση των δραματικών χαρακτήρων της συλλογής που προέρχονται από το πεδίο του αρχαίου μύθου και οι οποίοι διαγράφονται να διακρίνονται για το υπαρξιακό τους βάθος και για τις ψυχολογικές τους βυθομετρήσεις.
Η στροφή του ποιητή στην αρχαιότητα συντελεί καταλυτικά, ώστε οι ήρωες των συνθεμάτων να συνιστούν ποιητικές μορφές μιας υποτιθέμενης εναλλακτικής πραγματικότητας η οποία διαμορφώνεται και αποκρυσταλλώνεται μέσα από τη διαπλοκή και συνύφανση του αυτοβιογραφικού με το μυθικό στοιχείο με φόντο κάθε φορά ένα φανταστικό σκηνικό. Σε αυτό το σημείο καθίσταται αναγκαίο να επισημανθεί το πώς λειτουργεί και χρησιμοποιείται ο μύθος και η έννοια του χρόνου σε όλες γενικά τις αρχαιόθεμες συνθέσεις της συλλογής με ειδικότερη επικέντρωση στους δύο δραματικούς μονολόγους που θα εξεταστούν στη συγκεκριμένη εργασία. Από τη μια, λοιπόν, εντοπίζεται ο χρόνος ενός απώτερου μυθικού παρελθόντος ενώ από την άλλη ο παροντικός χρόνος του εδώ και τώρα της σύγχρονης ιστορικής πραγματικότητας του ποιητή.
Επιπλέον, οι ήρωες της αρχαίας τραγωδίας συνιστούν το κατάλληλο μέσο που θα επιτρέψει στον ποιητή να εκφράσει την πικρία του σχετικά με την μη αναγνώριση της προσφοράς του από τους ιδεολογικούς συντρόφους της παράταξής του, καθώς και την ανησυχία του για το πολιτικό μέλλον του τόπου του. Οι δραματικοί χαρακτήρες στοιχειοθετούν, λοιπόν, ένα ασφαλές προσωπείο που του εξασφαλίζει την απαραίτητη απόσταση και αντικειμενικότητα, ώστε να εκμυστηρευτεί τις εσώτερες ιδέες και μύχιες σκέψεις του σαν να ήταν ένας άλλος. Έτσι, καταφέρνει να απομακρυνθεί από τη συναισθηματική φόρτιση και να γίνει περισσότερο αποκαλυπτικός και ελεύθερος τόσο απέναντι στον αναγνώστη όσο και στον ίδιο του τον εαυτό. Οι ψυχικές και υπαρξιακές καταστάσεις που βιώνουν οι μυθικοί του ήρωες συνηχούν αντίστοιχες δυσκολίες και ψυχολογικά αδιέξοδα που θα μπορούσε να βιώσει ανάλογα και ο άνθρωπος της σύγχρονης εποχής. Ο πόλεμος, με την παρεπόμενη φθορά και το θάνατο που προκαλεί στο πέρασμά του, αποβαίνει εξίσου εφιαλτικός και ολέθριος για την ψυχοσύνθεση του ανθρώπου της κάθε εποχής. Σε αυτή τη θεώρηση οι ήρωες του μυθικού παρελθόντος της Τέταρτης Διάστασης κουβαλούν τις τραυματικές εμπειρίες και μνήμες από έναν Τρωικό πόλεμο ακριβώς με τον ίδιο τρόπο με το άτομο της σύγχρονης ιστορικής εμπειρίας που κατόρθωσε να βγει όσο μπορούσε περισσότερο αλώβητο από την ταραχώδη και δραματική για τα ελληνικά δεδομένα δεκαετία του 1940-1950.
Αντίστοιχα και ο Ρίτσος, μέσα από τον ομώνυμο δραματικό ήρωα του δικού του μονολόγου, πασχίζει να περιφρουρήσει το κατασταλαγμένο συνειδησιακό πλέγμα αξιών και ιδανικών του παρά τις απανωτές απογοητεύσεις που έχει δοκιμάσει και υποστεί στον ιδεολογικό του χώρο. Αγωνίζεται ώστε να προασπίσει και να υποστηρίξει τις θεωρητικές του αντιλήψεις και ιδεολογικές του τοποθετήσεις σχετικά με τον άνθρωπο και την κοινωνία, καθώς και για να αναδείξει την αξία της ποιητικής του τέχνης. 5 Η χρήση του παρελθόντος από τον ποιητή αποτελεί απόρροια της ανησυχίας του για την τρέχουσα πολιτική και κοινωνική κατάσταση της εποχής του. Είναι αναγκαίο να αποσαφηνιστεί ότι δεν χρησιμοποιεί το παρελθόν ως καταφύγιο προκειμένου να αποδράσει και να ξεφύγει από τις ιστορικές απαιτήσεις ενός παρόντος που το θεωρεί βασανιστικό και ασφυκτικό. Ο Ρίτσος σε καμία περίπτωση δεν διστάζει να αναμετρηθεί και να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις της ιστορίας και των πολιτικών συγκυριών των ημερών του διακρίνοντας σε εκείνες δυσοίωνα σημάδια για ένα ρευστό και αβέβαιο μέλλον. Επίσης, δεν μπαίνει στη διαδικασία του να αξιολογήσει τη συμπεριφορά και τη στάση των συμπολιτών του απέναντι στις μεγάλες και ραγδαίες πολιτικές και ιστορικές αλλαγές συγκριτικά με το πόσο διαφορετική θα μπορούσε εκείνη δυνητικά να είναι, αν ζούσαν στις αντίστοιχες συνθήκες εκείνου του παρελθόντος που προσεγγίζει στις δραματικές συνθέσεις της Τέταρτης Διάστασης. Επιπλέον, δεν προσφεύγει στα περασμένα με σκοπό να εξακριβώσει ιστορικά γεγονότα που να καταμαρτυρούν με σαφή τρόπο τις αναλογίες με την ιστορική φύση και υφή της δικής του εποχής.
Ως εκ τούτου, οι εκτενείς πεζόμορφες συνθέσεις της συλλογής συνιστούν απόρροια μελέτης των αντίστοιχων αρχαίων τραγωδιών. Ο ποιητής δεν μπαίνει στη διαδικασία του να ενημερώσει τον αναγνώστη σχετικά με την ακριβή προέλευση του υλικού του, καθώς και για τις πηγές που χρησιμοποιεί. Θεωρείται ως δεδομένο ότι προκειμένου να προβεί, για παράδειγμα, στη σύνθεση του δικού του Φιλοκτήτη έχει ήδη μελετήσει και στηριχθεί προηγουμένως στην αντίστοιχη τραγωδία του Σοφοκλή. 6 Συνεπώς, στους εκτεταμένους δραματικούς μονολόγους της συλλογής ο ποιητής αξιοποιεί το υλικό που αντλεί από την αρχαία τραγωδία, προκειμένου να κατασκευάσει και να ανασυνθέσει το κατάλληλο πλαίσιο στο οποίο θα εκτυλιχθεί η δράση των ηρώων μέσα από τη διαπλοκή του παρελθόντος με το παρόν. Οι πληροφορίες και οι γνώσεις που αποκομίζει από την αρχαιότητα ως καρπό της αρχαιογνωσίας του αξιοποιούνται ως αφόρμηση ώστε να προβεί στη συνέχεια στη δραματική ανάλυση των χαρακτήρων του. Συνιστούν, δηλαδή, το σημείο αφετηρίας που θα του επιτρέψει στην πορεία να διαπραγματευτεί και να εμβαθύνει σε ζητήματα που αφορούν το άμεσο ιστορικό παρόν, όπως εκείνο διαθλάται και μεταρσιώνεται στον ποιητικό καμβά του μέσα από μια γόνιμη διαλεκτική και συνθετική σχέση σύζευξης του μυθολογικού με το ιστορικό στοιχείο.
[1] Χρύσα Προκοπάκη (επιλ.-επιμ.), Αικατερίνη Μακρυνικόλα (επιμ.), Ανθολογία Γιάννη Ρίτσου, Κέδρος, Αθήνα 52000,σ.17.
[2] Βαγγέλης Κάσσος, «Ανάμεσα στον τοίχο και στο τζάμι (Η θέση του ποιητή μέσα στον κόσμο)» στο Διαβάζω, τχ. 205 (21 Δεκεμβρίου 1988),σ.60.
[3] Αλέξανδρος Αργυρίου, «Η ποίηση του Γιάννη Ρίτσου. Μια σπειροειδής εξέλιξη» στο Νέα Εστία, τχ. 1547 (Χριστούγεννα 1991),σ.49-50.
[4] Κώστας Χωρεάνθης, «Τα τραγικά πρόσωπα ενός ποιητή» στο Διαβάζω, τχ. 205 (21 Δεκεμβρίου 1988), σ.72.
[5].K. Myrsiades, «Το ελληνικό παρελθόν στο ελληνικό παρόν στην ποίηση του Ρίτσου» στο: Αιολικά Γράμματα, τχ.32-33 (Μάρτης-Ιούνης 1976), σσ.273-274.
[6] Γιώργης Γιατρομανωλάκης, «Αρχαιογνωστικές αναγνώσεις του Γιάννη Ρίτσου και του Γιώργου Σεφέρη» στο: Γιάννης Ρίτσος: ο ποιητής και ο πολίτης Διεθνές Συνέδριο, επιμ. Αικατερίνη Μακρυνικόλα, Στρατής Μπουρνάζος, Κέδρος, Αθήνα 2008, σ.99.
Δρ. Κοσμάς Κοψάρης, κριτικός.