Γράφει ο Απόστολος Αποστόλου, καθηγητής πολιτικής και κοινωνικής φιλοσοφίας
Τον όρο «αλτερμοντερνικότητα» τουλάχιστον στη φιλοσοφία τον βρίσκουμε στο το βιβλίο «Commonwealth» των Michael Hardt και Toni Negri (2009), ωστόσο ο Γάλλος επιμελητής και κριτικός τέχνης Nicolas Bourriaud και μερικοί άλλοι τον χρησιμοποιούσαν πριν εκδοθεί το παραπάνω βιβλίο οι οποίοι είχαν κινητοποιηθεί σε θέματα τέχνης και είχαν υποψιαστεί το μέλλον της τέχνης έξω και πέρα από καθιερωμένους συμβιβασμούς. Φιλοσοφικά κάποιοι προσπάθησαν να δώσουν στον όρο «αλτερμοντερνικότητα» ένα πιο ακριβές περιεχόμενο, και αναμφίβολα πολύ διαφορετικό από αυτό που είχαν οραματιστεί οι καλλιτέχνες. Έτσι είδαν την «αλτερμοντερικότητα» ως ένα τρόπο επανεξέτασης τόσο των ξεχασμένων φιλοσοφικών, λογοτεχνικών και εικαστικών κειμένων του παρελθόντος όσο και των σημερινών πολιτικών ζητημάτων, όπως εκείνο της πολυπολιτισμικότητα, της συνύπαρξη των θρησκειών, το καθεστώς της επιστημονικής εξουσίας, τους τρόπους της πολιτικής διακυβέρνησης, κλπ. Με άλλα λόγια διέβλεπαν την είσοδο σε ένα κόσμο πέρα και απάνω από τις συνηθισμένες προβλέψεις, δηλαδή σε ένα κόσμο πολυκεντρικό με μεγάλες μίξεις και με νέες αφετηρίες αχαρτογράφητες μέχρι τώρα.
Σύμφωνα με τον Nicolas Bourriaud, η εποχή του μεταμοντερνισμού τελείωσε και μαζί με το τέλος του μεταμοντερνισμού τελείωσαν σχεδόν όλες οι πρωτοπορίες της τέχνης, οι οποίες ξεκίνησαν μετά την πετρελαϊκή κρίση του 1973 και έφθασαν έως το 2008 λίγο πριν καταρρεύσει η παγκόσμια οικονομία ή μπει σε μια επικίνδυνη περιδίνηση. Μέσα σε αυτή κρίση και κάτω από την απαισιοδοξία που τροφοδοτούσε η εποχή με όλες τις δυσκολίες της, όλοι έψαχναν πως θα ανέπνεαν νέο αέρα, πως θα αποκτούσαν λίγη ενέργεια, κάποια ελπίδα η οποία θα συνοδευόταν από νέα έμπνευση, και δημιουργία. Ο καλλιτεχνικός κόσμος αναζητούσε το διαφορετικό, πειραματιζόταν με νέες φόρμες και περίμενε να προκύψει μια νέα αρχή. Έτσι λοιπόν ο 21ος αιώνας εκ των πραγμάτων ή θα ήταν αλτερμοντέρνος ή δεν θα ήταν τίποτα! Επαναλάμβανε πυκνά συχνά ο Nicolas Bourriaud στις συνεντεύξεις του.
Ο Nicolas Bourriaud (γεννημένος το 1965) είναι Γάλλος επιμελητής και κριτικός τέχνης , ο οποίος έχει επιμεληθεί μεγάλο αριθμό εκθέσεων και μπιενάλε σε όλο τον κόσμο. Ο Bourriaud υπήρξε ανταποκριτής στο Παρίσι για το Flash Art (1987–1995) και ο ιδρυτής και διευθυντής του περιοδικού σύγχρονης τέχνης Documents sur l'art (1992–2000). Ήταν επίσης ένας από τους 13 επιμελητές του τμήματος «Aperto» της Μπιενάλε της Βενετίας το 1993. Με τον Jérôme Sans , ο Bourriaud συνίδρυσε το Palais de Tokyo στο Παρίσι , όπου υπηρέτησε ως συνδιευθυντής από το 1999 έως το 2006. Συμμετείχε επίσης στην ομάδα της πρώτης και της δεύτερης έκδοσης της Μπιενάλε της Μόσχας, από το 2005 έως και το 2007. Ο Bourriaud ήταν διευθυντής της École Nationale Supérieure des Beaux-Arts, σημαντικής σχολής τέχνης στο Παρίσι της Γαλλίας, από το 2011 έως το 2015. Το 2014, ήταν μέλος της επιτροπής που επέλεξε τους Giuseppe Penone, Nedko Solakov και Liam Gillick ως νικητές του διεθνούς διαγωνισμού της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας για τα έργα τέχνης που παρουσίασαν στον διαγωνισμό.
Ο Nicolas Bourriaud εξηγώντας την όλη προσπάθεια να στηθεί αυτό το νέο ρεύμα του αλτερμοντερνισμού για την τέχνη θα υποστηρίξει ότι το αλτερμοντέρνο «αποτελεί μια προσπάθεια επανεξέτασης του παρόντος μας, αντικαθιστώντας ένα εργαλείο περιοδικοποίησης που υπήρχε με κάτι νέο. Μετά από 30 χρόνια ενός «σοκ» του μεταμοντερνισμού και κάτω από το πένθος του και την επανεξέταση των παγκοσμιοποιημένων πολιτισμικών μας πλαισίων, το αλτερμοντέρνο σκοπεύει να ορίσει εκ νέου τη μετανεωτερικότητα σύμφωνα με τη συγκεκριμένη συνθήκη στην οποία ζούμε.»
Δηλαδή μέσα στα όρια της παγκοσμιοποίησης και κάτω από τις νέες οικονομικές, πολιτικές και πολιτιστικές συνθήκες της ζωής μας, όλα αλλάζουν και μαζί αλλάζουμε και εμείς. Η χρήση του προθέματος «αλτερ» σημαίνει ότι η ιστορική περίοδος έτσι όπως οριζόταν από τον μεταμοντερνισμό έφτασε στο τέλος της και μαζί επέρχεται και το τέλος της τυποποίησης, που υπήρξε μια ακόμη έμπνευση του μεταμοντερνισμού. Ο πυρήνας αυτής της νέας εποχής μας είναι κατά τη γνώμη του Nicolas Bourriaud, η εμπειρία της περιπλάνησης στον χρόνο, τον χώρο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Ωστόσο απέχουμε πολύ από το να έχουμε ένα πλήρη ορισμό για το τι ακριβώς είναι το αλτερμοντέρνο.
Στη νέα παγκοσμιοποιημένη κουλτούρα αυτό το πρόθεμα «Alter» σημαίνει «άλλος» σύμφωνα με τη λατινική γλώσσα, το οποίο προσκολλάται στη λέξη μοντέρνο, και αυτό γιατί η λέξη μοντέρνο ενέχει την έννοια της ίδρυσης της νεωτερικότητας του πολισμού μας. Εξάλλου σήμερα οι καλλιτέχνες έχουν μια παγκοσμιοποιημένη κουλτούρα ως κοινή βάση, και επιδιώκουν επάνω σε αυτή τη κοινή βάση να δημιουργήσουν κάτι νέο. Είναι καιρός η τέχνη να επανεφεύρει τον εαυτό της σε παγκόσμιο επίπεδο χωρίς να ενδώσει στους κινδύνους της παγκοσμιοποίησης, της τυποποίησης ή σε προσχωρήσεις ταυτοτήτων. Ωστόσο μια τέτοια κίνηση θα πρέπει είναι «ριζοσπαστική» (όπως ο κισσός που αναπτύσσει τυχαίες ρίζες κατά τον Bourriaud) και οφείλει να πολλαπλασιάζεται δυναμικά και δημιουργικά, θα μας πει και πάλι ο Nicolas Bourriaud. Το Αλτερμοντέρνο ως νέο κίνημα ή καλλιτεχνική έκφραση είναι ένας όρος που επινοήθηκε από τον επιμελητή Nicolas Bourriaud το 2009, για να περιγράψει την τέχνη ως αντίδραση ενάντια στην τυποποίηση και την εμπορευματοποίηση, στους δύο βασικούς άξονες των παγκοσμιοποιημένων συνθηκών της ζωής μας.
Το αλτερμοντέρνο δεν είναι μόνο ενάντια στην πολιτιστική τυποποίηση και μαζικοποίηση όπως αναφέραμε παραπάνω, αλλά και αντίθετο τόσο στους καλλιτεχνικούς εθνικισμούς, όσο και στους πολιτισμικούς σχετικισμούς. Ο αλτερμοντέρνος καλλιτέχνες τοποθετείται μέσα στα πολιτιστικά κενά του κόσμου. Εκφράζει δηλαδή μια πολιτιστική μεταφορά, και μαζί ένα νοητικό νομαδισμό ο οποίος αναζητά τη διασταύρωση των μορφών. Αυτές είναι ουσιαστικά οι βασικές αρχές της αλτερμοντέρνας τέχνης.
Βλέποντας τον χρόνο ως πολλαπλότητα και όχι ως γραμμική πρόοδο, ο αλτερμοντέρνος καλλιτέχνης περιηγείται στην ιστορία καθώς και σε όλες τις πλανητικές καλλιτεχνικές ζώνες δημιουργώντας συνδέσμους, γέφυρες, ενωτικές προοπτικές. Επιπλέον το αλτερμοντέρνο λειτουργεί ως ένα «παλίμψηστο» καθώς εξερευνά το παρελθόν και το παρόν, για να δημιουργήσει πρωτότυπα μονοπάτια εκεί όπου τα όρια μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας παραμένουν ασαφή.
Η κριτική που έχει δεχθεί το καλλιτεχνικό κίνημα του αλτερμοντερνισμού από ειδικούς της τέχνης, υποστηρίζει ότι ο αλτερμοντερνισμός ως έννοια υιοθετείται από λίγους καλλιτέχνες οι οποίοι διαθέτουν μια ελιτίστικη άποψη σε ζητήματα που αφορούν την τέχνη. Ουσιαστικά είναι εκείνοι που έχουν την οικονομική δυνατότητα να ταξιδέψουν στον κόσμο παρουσιάζοντας και δημιουργώντας έργα τέχνης σε διάφορες τοποθεσίες, συμπεριλαμβανομένων βέβαια και των διεθνών εκθέσεων τέχνης. Όλο αυτό όμως έτσι όπως εξελίσσεται μπορεί να είναι ένα αποτέλεσμα που δημιουργήθηκε από μια νέα ελίτ (αποκαλούμενη και ως «homo viator») που απέχει πολύ από τη συνηθισμένη ζωή των απλών ανθρώπων και συνηθισμένων καλλιτεχνών. Ενδεχομένως σε αντίθεση με ορισμένους καλλιτέχνες και επιμελητές τέχνης παγκοσμίου φήμης, οι αλτερμοντερνιστές να ζουν μια δική τους φούσκα, έξω από τις συγκεκριμένες διαδικασίες που εργάζονται και αγωνίζεται καλλιτέχνες της συντριπτικής πλειοψηφίας. Που ωστόσο και εκείνοι συμμετέχουν στην παγκοσμιοποιημένη κουλτούρα, χωρίς τα πολλά ταξίδια των αλτερμοντέρνων καλλιτεχνών και χωρίς να αγγίζουν άλλες κουλτούρες, μέσα από ταξίδια και πολλές παρουσίες των έργων τους, (όπως επιδιώκουν οι Αλτερμοντέρνοι καλλιτέχνες), ωστόσο να αγγίζονται από τις άλλες κουλτούρες. Να είναι δηλαδή καλλιτέχνες οι οποίοι ζουν σε παραδοσιακές κοινωνίες, αλλά να αισθάνονται στον ίδιο βαθμό με τους καλλιτέχνες του αλτερμοντέρνου, τις πολιτιστικές διαδικασίες, τις καλλιτεχνικές ευαισθησίες και εκφράσεις σε παγκοσμιοποιημένο επίπεδο.
Ο Bourriaud προτείνει οι καλλιτέχνες του αλτερμοντέρνου που δραστηριοποιούνται σε παγκόσμιο επίπεδο να αντιστέκονται στην καλλιτεχνική έκφραση της παγκοσμιοποίηση που εκφράζει τυποποίηση και μανιερισμό. Κάτι τέτοιο βέβαια είναι γελοίο. Γιατί αντίσταση κατά της παγκοσμιοποίησης μπορεί να ασκούν και καλλιτέχνες που δε ζουν στο κέντρο των μεγάλων καλλιτεχνικών εξελίξεων (συμπεριλαμβανομένης της Κορνουάλης για παράδειγμα) και ωστόσο να διαθέτουν ένα αντι-παγκοσμιοποιημένο ρεύμα στις ομογενοποιήσεις της καλλιτεχνικής έκφρασης που συγκροτούνται από το μάρκετινγκ του παγκόσμιου κεφαλαίου. Όπως και να έχει όμως θα δούμε πόσο το κίνημα του αλτερμοντερνισμού, θα έχει αντοχές και θα μείνει στην ιστορία της τέχνης ως σοβαρό κίνημα ή ως μια ακόμη καλλιτεχνική παραξενιά η οποία θα λειτουργήσει ως βεγγαλικό στην αδυναμία του να προτείνει μια νέας καλλιτεχνική πρόταση.
Απόστολος Αποστόλου. Καθηγητής Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας