γράφει η Βασιλική Παπαγεωργίου Εθνολόγος- Κοιν. Ανθρωπολόγος, Δρ
https://www.blod.gr/lectures/programma-protovoulia-1821-2021/
Η επινόηση των τελετουργικών επετείων και των θριαμβευτικών εορτασμών είναι μια μορφή “επινόησης της παράδοσης”, με την έννοια που τής προσέδωσαν οι Eric Hobsbawm και Terence Ranger στο εξαιρετικά επιδραστικό συλλογικό έργο The Invention of Tradition, που επιμελήθηκαν το 1983 (στα ελληνικά κυκλοφόρησε το 2004 με τον τίτλο Η Επινόηση της Παράδοσης, μτφρ. Θανάσης Αθανασίου, εκδ. Θεμέλιο).
Υπό αυτό το πρίσμα, οι κατηγορίες των λεγόμενων “Ιωβηλαίων” εορτασμών, όπως των δύο αιώνων από την επανάσταση του 1821, συνιστούν μια επίκληση του παρελθόντος που υπακούει σε σκοπιμότητες και πολιτικές του παρόντος. Σε αυτήν, την λιγότερο αναγνωρισμένη πτυχή του φετινού λαμπρού εορτασμού, θα εστιάσω κριτικά, εν συντομία στο παρόν άρθρο.
Οι νέες εκφραστικές μορφές που προσφέρει ο εορτασμός καλούνται να επενδύσουν συμβολικά νέο περιεχόμενο, κατάλληλο για τους ιδεολογικούς προσανατολισμούς τού σήμερα. Και έχουμε εδώ μία επιτροπή, “Ελλάδα 2021”, που θεσμοθετείται από τον ίδιο τον πρωθυπουργό, ο οποίος αναθέτει το ρόλο της προέδρου της στη Γιάννα Αγγελοπούλου-Δασκαλάκη. Πρέσβειρα εκ προσωπικοτήτων, το πρόσωπό της προτείνεται ως μορφή αδιαμφισβήτητου κύρους με ένα βιογραφικό πλούσιο σε δράσεις εκπροσώπησης της Ελλάδας, ικανό να συμμορφώσει το πολιτικό σώμα με τους όρους και τη ρητορική της “ηγεσίας”/του “ηγέτη” ως αποδεκτούς πολιτικής αρχής.
Μία πληθώρα φορέων, ακαδημαϊκών και κοινωφελών ιδρυμάτων (π.χ. «Η Πρωτοβουλία 1821-2021») συμμετέχουν και συνεπικουρούν στο έργο της επιτροπής. Έχει σχεδιαστεί προς υλοποίηση καθ’ όλη τη διάρκεια της χρονιάς 2021 ένας εντυπωσιακός αριθμός δράσεων που ποικίλουν, περιλαμβάνοντας κλασικές ακαδημαϊκές, όπως διοργάνωση συνεδρίων, αλλά και πιο μεταμοντέρνες επεξεργασίες ιδεών, όπως το project της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση «1821 – 2121 Past – Forward: Η Επανάσταση έρχεται από το μέλλον».
Γενικότερα, το Ιωβηλαίο των 200 ετών δεν είναι ένας εορτασμός που “κοιτάζει” το παρελθόν με τις συμβατικές θεωρήσεις των μονοδιάστατων ρητορικών, των μεγάλων αφηγήσεων της νεωτερικότητας και τις εξάρσεις του εθνικιστικού λόγου που μονοπώλησαν τις κυρίαρχες εκπαιδευτικές και πολιτιστικές πρακτικές του ελληνικού κράτους από την ίδρυσή του.
Αλλά, εκείνο που συμβολικά εδώ προβάλλεται σε μια πρωταγωνιστική θέση, είναι το “μέλλον”, έννοια που συμπυκνώνει αυτά για τα οποία θα μιλήσουμε: το όραμα για την Ελλάδα, το πώς βλέπουμε την κοινή μας ταυτότητα μέσα από τη μελλοντική πορεία και εξέλιξη του τόπου, τις δεσμεύσεις και τις κοινές θυσίες. «Η ιστορία αποτελεί έμπνευση για το μέλλον», είναι το σλόγκαν του εορτασμού, όπως προεξαγγελτικά δηλώνει η επιτροπή «Ελλάδα 2021» στην αρχική της διαδικτυακή σελίδα:
«Η πλειονότητα, όμως, των δράσεων θα ανοίγουν ένα παράθυρο στο μέλλον, θα αφήνουν μια παρακαταθήκη για το αύριο. Θα είναι δράσεις με αναπτυξιακό περιεχόμενο που θα στοχεύουν να κάνουν καλύτερη τη ζωή των πολιτών και να δημιουργήσουν νέες ευκαιρίες για τις επόμενες γενιές.» https://www.greece2021.gr/epikairotita/4669-to-ergo-kai-oi-protaseis-ths-epitropis-ellada2021
Διαβάζουμε εξάλλου στον ίδιο ιστότοπο, ότι το έργο της «δεν εξαντλείται, όμως, στην επιτελική του διάσταση, καθώς η Επιτροπή θα προχωρήσει η ίδια στην υλοποίηση τεσσάρων δράσεων εμβληματικού χαρακτήρα»: οι δύο από αυτές είναι φανερά δεσμευμένες στις παραπάνω στοχεύσεις.
Πρόκειται για τη διοργάνωση του διεθνούς Φόρουμ «Η Ελλάδα το 2040», «μέσα από το οποίο η ελληνική κοινωνία, το επιστημονικό προσωπικό της χώρας και προσωπικότητες παγκοσμίου κύρους θα χαρτογραφήσουν την πορεία μας προς το μέλλον». Ενώ, προτείνεται και η δημιουργία του Ερευνητικού Ινστιτούτου για την Τεχνητή Νοημοσύνη, «μια πρωτοβουλία που θα βάζει την Ελλάδα στην αιχμή του δόρατος της παγκόσμιας τεχνολογικής πρωτοπορίας».
Κατά την επίσημη παρουσίαση του φόρουμ “Η Ελλάδα το 2040” η πρόεδρος της Επιτροπής "Ελλάδα 2021", Γιάννα Αγγελοπούλου-Δασκαλάκη, δηλώνει:
«Ο εορτασμός μας θα έχει πάρα πολλά επίπεδα. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν θα τιμήσουμε την Επανάσταση και τους ήρωες. Όμως θέλουμε, και είναι πρωτεύον, αποφασίσαμε, ο εορτασμός της 200ης επετείου να έχει ένα αποτύπωμα στο μέλλον. Να είναι, δηλαδή, το παράθυρό μας στο μέλλον. Θα έλεγα, συμβολικά, να είναι η απαρχή της συνέχειας. Μέσα από το Φόρουμ, λοιπόν, με τη συμμετοχή των 14 θεσμικών φορέων, που θα γίνει στις 19, 20 και 21 Οκτωβρίου, θα συνταχθεί μία Λευκή Βίβλος για τα επόμενα 20 χρόνια. Τι περιμένουμε από τη χώρα μας στο άμεσο μέλλον. Τι τομές χρειάζονται, τι προτάσεις για βελτίωση, συνεκτιμώντας τη διεθνή πραγματικότητα, τις δυνατότητες αλλά και τις ιδιαιτερότητες που έχουμε.»
Συνολικά, αποτιμώντας διαδικτυακό και οπτικοακουστικό περιεχόμενο που έχει ως τώρα παραχθεί στο πλαίσιο του Ιωβηλαίου των 200 ετών, το οποίο βέβαια είναι τεράστιο σε όγκο, και εδώ επιχειρείται μία μόνο ανάδειξη των ιδεολογικών του εμπλοκών και αναφορών, (πριν την ολοκλήρωση του εορταστικού κύκλου που θα επιτρέψει την πληρέστερη προσέγγιση του εγχειρήματος), παρατηρούμε ότι αυτό διαφέρει θεμελιακά από το είδος του εθνικού εορτασμού που παραδοσιακά γνωρίζουμε.
Πρόκειται για μια καινοτόμο και προνομιακή “επινόηση” για την παραγωγή συγκλίσεων και συναινέσεων, που έχει σκοπό την υπέρβαση των κοινωνικών συγκρούσεων, την απο- ιδεολογικοποίηση του κοινωνικού κόσμου, την ενότητα του κοινωνικού συνόλου με τη γείωση της κοινωνικής αντίδρασης. Πολύ περισσότερο, στοχεύει και συμβάλλει στην επιβολή μιας καθολικής ηγεμονίας και μιας συμμόρφωσης με τα αποδεκτά μοντέλα ανάπτυξης και οικονομίας, εκπαίδευσης, διαχείρισης πολιτισμού, ταυτότητας, πολιτικής εκπροσώπησης, πολιτικής συμμετοχής.
Το Ιωβηλαίο, με αφορμή το διάλογο για μια δημόσια ιστορία, αποτελεί μια πρόσκληση να οραματιστούμε πώς θα είναι η Ελλάδα του μέλλοντος. Μια τέτοια επινόηση δεν είναι ιδεολογικά ουδέτερη. Αυτό προκύπτει από την επισκόπηση της μορφής, του περιεχομένου, του ύφους και της αισθητικής, των λόγων και των ρητορικών του μεγάλου αυτού εορτασμού, σχεδιασμένου ως project, event, θεάματος με όρους πολιτιστικού marketing που απευθύνεται τόσο στο εγχώριο κοινό, όσο και στο ευρωπαϊκό, “δυτικό” – και διαχρονικά αποδέκτη των επιτελέσεων της αυτοπαρουσίασής μας.
Είναι “βαρύ” το συμβολικό κεφάλαιο το οποίο αναμένεται να αφήσει ως οιονεί παρακαταθήκη ο εορτασμός, σε μία κομβική συγκυρία για την Ελλάδα της υπερ -δεκαετούς κρίσης που βρίσκεται σε πορεία μετασχηματισμού με την ξεθεμελίωση του μεταπολιτευτικού τοπίου. Οι δυνάμεις, θεσμοί, φορείς και τα συμφέροντα που εκπροσωπούν και στο όνομα των οποίων ομιλούν, θα καθορίσουν τον αγώνα για την εγκυρότητα του λόγου και την πολιτισμική ηγεμονία στην Ελλάδα του μέλλοντος. Σε αυτό τον αγώνα, η κατασκευή του “κοινού”, (κοινά οράματα, κοινοί στόχοι, κοινή δράση, κοινές θυσίες, αδιαμφισβήτητοι ηγέτες, αποδεκτές νοοτροπίες, πολιτικές για όλους κ.λπ.) ως ιδεολογικού μορφώματος απαραίτητης προϋπόθεσης για την πραγμάτωση της “Ελλάδας του μέλλοντος”, αποτελεί κεντρικό διακύβευμα.
[24/3/2021]