Οθωμανική αρχιτεκτονική

otoman1-900Του Ρόκα Εμμανουήλ-Απόστολο Μουσειολόγος - Μουσειογράφος

 Εισαγωγή

Μετά το άρθρο σχετικά με τα Ισλαμικά υφαντά θα προσπαθήσουμε να πούμε λίγα πράγματα αναφορικά με την Οθωμανική αρχιτεκτονική που άφησε ανεξίτηλο το σημάδι της στην Οθωμανική ιστορία και «μίλησε» για την ισχύ του ενός κράτους που κυριάρχησε στην Ανατολική Μεσόγειο για τέσσερις περίπου αιώνες. Αν και τα Οθωμανικά κατάλοιπα στην Ελλάδα δεν είναι πλέον τόσα πολλά καθώς πολλά κτίρια της εν λόγω περιόδου καταστράφηκαν μετά την δημιουργία του Ελληνικού κράτους το οποίο ακολούθησε εθνικ(ιστικ)ή πολιτική χωρίς να υπάρχει ο ανάλογος πολιτιστικός και ιστορικός σεβασμός (και δεν ήταν δυνατό να υπάρξει τότε), ίσως με την συγγραφική αυτή προσπάθεια να δοθεί η ευκαιρία να μελετηθεί η όποια πολιτιστική πτυχή των Οθωμανών μας σημάδεψε. Οπωσδήποτε μία αυτοκρατορία που επιβίωσε επί έξι περίπου αιώνες και καθόρισε τις τύχες ολόκληρων πολιτιστικά εξελιγμένων λαών αξίζει της προσοχής του σημερινού αναγνώστη χωρίς να παραβλέπεται και η συνολική ανθρωπιστική προσφορά των μουσουλμάνων στον Πολιτισμό ανά τους αιώνες.

Αρχιτεκτονική: η πιο υποβλητική μορφή τέχνης. Τζαμιά, πτωχοκομεία, θεολογικές σχολές, παλάτια, υδραγωγεία κ.τ.λ. αποτελούσαν εκλεπτυσμένα δείγματα της Οθωμανικής αρχιτεκτονικής η οποία ήταν η κυριαρχούσα μορφή τέχνης μέχρι και τον 18ο αιώνα στην επικράτεια του Οθωμανικού σουλτανάτου. Σουλτάνοι, βεζίρηδες, πριγκίπισσες και άλλοι Οθωμανοί αξιωματούχοι ανέθεταν την οικοδόμηση αρχιτεκτονημάτων τα οποία είχαν συνήθως θρησκευτικό χαρακτήρα και ήταν εύκολα κατανοητά στον απλό λαό με πολλούς καλλιεργημένους ποιητές να εγκωμιάζουν με τα ποιήματά τους την οικοδομική τέχνη και τα μηνύματα μεγαλείου που έφερε. Πολλά μεγάλα και επίσημα κτίρια είχαν ακριβώς την ταυτότητα του επίσημου στυλ λόγω του ονόματος του επιβλέποντα αρχιτέκτονα, ενώ τα ανεπίσημα δεν έφεραν κάποιο ανάλογο στοιχείο. Για τους περισσότερους Οθωμανούς αρχιτέκτονες δεν γνωρίζουμε κάποια λεπτομέρεια πέραν του ονόματος και της περιόδου εργασίας τους. Σε πάλι λίγες περιπτώσεις οι χρονικογράφοι μας παρέχουν πληροφορίες για την ζωή κάποιων προσωπικοτήτων όπως για τον Ατίκ Σινάν οποίος έκτισε για τον σουλτάνο Μεχμέτ Φατίχ το τζαμί το οποίο ανεγέρθηκε στην θέση της Βυζαντινής εκκλησίας των Αγίων Αποστόλων.

Πολλές φορές οι αρχιτέκτονες ήταν άνδρες με πολιτική επιρροή και εξουσία και όχι πάντα υποταγμένοι στις εντολές της συντεχνίας τους ή τη σουλτανική γραφειοκρατία. Επί παραδείγματι ο αρχιτέκτονας του τζαμιού Σουλεϊμάνιγιε, πήρε από τον σουλτάνο την άδεια να κατασκευάσει σε ορατό σημείο του σουλτανικού συμπλέγματος το μαυσωλείο του.

Οι γνώσεις του σώματος των αρχιτεκτόνων που απασχολούνταν από την κεντρική διοίκηση προέρχονταν έπειτα από μαθητεία στο σώμα των ανακτορικών αρχιτεκτόνων. Κατ’ εξαίρεση τα μέλη του σώματος αυτού δεν ήταν απαραίτητο να είναι μουσουλμάνοι, ενώ τα σχέδια για κτίρια που παραγγέλνονταν να κατασκευασθούν εκ μέρους του σουλτάνου ή της βασιλικής οικογένειας εγκρίνονταν και παρουσιάζονταν από τον ανώτερο αρχιτέκτονα. Όταν υπήρχαν κτίρια που θα έπρεπε να ανεγερθούν εκτός Κωνσταντινούπολης, στελνόταν για επιτήρηση κάποιος νεότερος αρχιτέκτονας και γι’ αυτό ακριβώς τα κτίσματα της Οθωμανικής επαρχίας του 16ου και 17ου αιώνα διέφεραν ελάχιστα από αυτά της πρωτεύουσας στιλιστικά.

Είδη αρχιτεκτονικής

Στις Οθωμανικές πόλεις υπήρχαν δύο είδη αρχιτεκτονικών συνόλων. Το πρώτο ήταν η περισσότερο «επίσημη» μνημειακή λίθινη αρχιτεκτονική της οποίας τα κτίσματα διακοσμούταν με ένθετα κεραμικά και δινόταν μεγάλη προσοχή στην κανονικότητα των μεγεθών, χωρίς επίσης να απουσιάζει κατά το κτίσιμο η αξιοποίηση των έντονα συμβολικών αρχαίων οικοδομικών καταλοίπων της κάθε περιοχής και η χρήση των φαγεντιανών. Να αναφερθεί ότι η μνημειακή αρχιτεκτονική διαιρείται σε διαφορετικές στιλιστικές περιόδους.

Απέναντι στην μνημειακή αρχιτεκτονική που προηγουμένως αναφέρθηκε αντιπαραβαλλόταν και το «ανεπίσημο» αρχιτεκτονικό στυλ που αξιοποιούσε υλικά που μπορούσαν να βρεθούν επιτόπου και οι λίθινες κατασκευές κυριαρχούσαν όπου δεν ήταν δυνατό να βρεθούν πιο φθηνά υλικά. Ως προς τα ξύλινα κτίρια, αυτά βάφονταν εξωτερικά ενώ πολλές φορές οι ιδιοκτήτες τους δεν παρέλειπαν να αφήσουν να διαβρωθεί το ξύλο κατασκευής παίρνοντας ένα σκούρο και αισθητικά ωραίο καφέ χρώμα. Αξίζει να αναφερθεί πως στη Μικρά Ασία, όπου το ξύλο δεν ήταν εύκολο να μεταφερθεί μέσω υδάτινων διόδων και ως εκ τούτου ήταν ακριβό, διαμορφώθηκε ένα νέο είδος πλινθοδομής: ξύλινος σκελετός με τα κενά να καλύπτονται με ωμές πλίνθους ή και ψημένα τούβλα.

Στην στέπα τα σπίτια είχαν επίπεδη στέγη που λειτουργούσε και σαν βεράντα το καλοκαίρι. Στις ακτές και τις δασώδεις περιοχές με υψηλές βροχοπτώσεις υπήρχε προτίμηση στις ελαφρώς κεκλιμένες στέγες οι οποίες καλύπτονταν με κεραμίδια ή σανίδες. Πρέπει να αναφερθεί επίσης πως δεν ήταν πάντα εύκολο να ξεχωρισθεί το επίσημο από το ανεπίσημο στυλ. Τέλος, λόγω της φθαρτότητας του ξύλινου και του πλίνθινου υλικού και των ακραίων φυσικών φαινομένων, πολλά από τα παλάτια των βεζίρηδων και των τοπικών αξιωματούχων αφανίσθηκαν.

Το τέμενος του σουλτάνου Αχμέτ Α’ στην Κωνσταντινούπολη (Μπλε τζαμί) ένα θαυμάσιο παράδειγμα Οθωμανικής αρχιτεκτονικής. Το βάρος του κεντρικού τρούλου κατανεμήθηκε σε υποστυλώματα με αποτέλεσμα να υπάρχει μια «ανάλαφρη» αίσθηση έλλειψης βάρους. Το εσωτερικό του τεμένους είναι διακοσμητικά υπέροχο

otoman2

Το τέμενος του σουλτάνου Αχμέτ Α’ στην Κωνσταντινούπολη (Μπλε τζαμί) ένα θαυμάσιο παράδειγμα Οθωμανικής αρχιτεκτονικής. Το βάρος του κεντρικού τρούλου κατανεμήθηκε σε υποστυλώματα με αποτέλεσμα να υπάρχει μια «ανάλαφρη» αίσθηση έλλειψης βάρους. Το εσωτερικό του τεμένους είναι διακοσμητικά υπέροχο

Μια ματιά στην πολυπλοκότητα των Οθωμανικών τζαμιών

Ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα της Οθωμανικής αρχιτεκτονικής είναι ο τύπος του θολωτού τεμένους (τζαμιού) με την υποδιαίρεση ενός δεδομένου χώρου προσευχής σε μικρότερα τμήματα τα οποία στεγάζονταν με θόλο. Τα πολλά και μεγάλα παράθυρα των Οθωμανικών τζαμιών μεταμορφώνουν τους τοίχους σε φωτεινά παραπετάσματα δημιουργώντας ένα εντυπωσιακό αποτέλεσμα: την αίσθηση ότι οι θόλοι «ίπτανται» στο αέρα και εξαϋλώνονται οι μεγάλοι όγκοι από το άπλετο φως. Μια ανάλαφρη κατασκευή η οποία συμπληρώνεται με κεραμικά διακοσμητικά δημιουργήματα τα οποία εξυπηρετούν έναν ακόμα σκοπό: να αποσυνδεθούν από την λειτουργία τους οι μεγάλοι όγκοι και να μένει η εντύπωση πως όταν κάποιος επισκέπτεται ένα Οθωμανικό τέμενος να μένει έκθαμβος από τον πλούτο των διακοσμητικών άνθεων, των αφηρημένων μοτίβων και των ημιαφηρημένων γεωμετρικών σχεδίων με τα οποία αυτό διακοσμείται. Το πρόβλημα της δημιουργίας ενοποιημένου θολωτού χώρου και της ελάφρυνσης του βάρους του κεντρικού τρούλου λύνεται έτσι με την κατανομή του βάρους του ίδιου του τρούλου και των ωθήσεών του σε υποστυλώματα έτσι ώστε να δίνεται η εντύπωση της απόλυτης έλλειψης όγκου.

otoman1 900

To εσωτερικό του Μπλε τζαμιού

Επίλογος

Οι Οθωμανοί Τούρκοι προφανώς δεν ήταν οι απολίτιστες ορδές που όλοι νομίζουμε. Οι Τουρκικοί λαοί γενικότερα εισέδυσαν σε όλες τις χώρες του Ισλάμ και έδωσαν την δική τους οπτική στις εγχώριες τέχνες. Αναφορικά με την Ανατολική Μεσόγειο προηγήθηκαν οι εκλεπτισμένοι Σελτζούκοι Τούρκοι με την ποίησή τους και την πλούσια διακοσμητική τέχνη τους και ακολούθησαν οι Οθωμανοί επηρεασμένοι πολιτισμικά από τους προκατόχους τους. Η αργυροχρυσοχοία, τα κεντήματα και η μνημειακή αρχιτεκτονική ακμάζουν μέσα στην Οθωμανική αυτοκρατορία το 16ο αιώνα. Υιοθετούν πολλά πολιτιστικά στοιχεία των λαών που κατακτούν και πολλοί σουλτάνοι μιλούν ακόμα και την Ελληνική γλώσσα εκτός της Περσικής και της Αραβικής.

Κατά τον 15ο και 16ο αιώνα οι πιο σημαντικοί κατασκευαστές κτιρίων ήταν σαφώς οι σουλτάνοι, τα μέλη των οικογενειών τους και οι ανώτεροι αξιωματούχοι του κράτους. Όσοι νέοι διέθεταν αρχιτεκτονικό ταλέντο μπορούσαν να επιχειρήσουν να μπουν στο αυτοκρατορικό σώμα αρχιτεκτόνων (χασά μιμαρλάν) και αφού κέρδιζαν το ενδιαφέρον μεγαλύτερων προστατών, είχαν την δυνατότητα να παρουσιαστούν στον σουλτάνο και να επιτύχουν την εκτέλεση μεγαλύτερων έργων.

Εκτός από μουσουλμάνους μαικήνες, υπήρχαν και αλλόθρησκοι προστάτες, οι οποίοι ανάλογα με την πολιτική εξουσία που κατείχαν μπορούσαν να κάνουν ποικίλους πολιτικούς χειρισμούς. Στην αυλή του σουλτάνου Μεχμέτ Β’ για παράδειγμα ο Βυζαντινός ιστορικός Κριτόβουλος είχε τη δυνατότητα να υπολογίζει σε κρατική ενίσχυση αναφορικά με τα σχέδιά του, καθώς μπορούσε να επιχορηγεί την κατασκευή εκκλησιών ή μοναστηριών, κάτι περισσότερο ευκταίο και δυνατό σε περιοχές με μεγάλο χριστιανικό πληθυσμό. Από τα άτομα με ισχυρή επιρροή στο Οθωμανικό κράτος δεν πρέπει να ξεχνάμε και τις ελληνικές οικογένειες που είχαν μέλη τους διερμηνείς της Υψηλής Πύλης ή ενεργούσαν ως τοπικοί διοικητές στη σημερινή Ρουμανία. Η μαικηνική συμβολή τους στην νεοελληνική κουλτούρα δεν πρέπει να παραβλέπεται. Οι σύγχρονοι Έλληνες δυστυχώς δεν γνωρίζουν πολλά για την Οθωμανική πολιτιστική κληρονομιά της χώρας. Πολλά Τουρκικά μνημεία καταστράφηκαν συν τω χρόνω ή ερειπώθηκαν και η ανάλογη ιστορική περίοδος αποσιωπάται ως κάτι το σκοτεινό. Πρέπει να αναφερθεί πως να μουσείο – κόσμημα της Οθωμανικής Αθήνας αποτελεί η οικία των Μπενιζέλων και πως με την μελέτη του εν λόγω κτιρίου μπορούμε να καταλάβουμε πως η Ιστορία μας δεν μετεπήδησε από την εποχή του Σωκράτη στην εποχή του Όθωνα αμέσως, αλλά πως μεσολάβησε μια μεγάλη περίοδος στην Ανατολική Μεσόγειο κατά την οποία ένας λαός από την Ασία μας άφησε έντονο το πολιτιστικό του στίγμα.

otoman3

Το Κουρσουμλί Αν. Ένα Οθωμανικό χάνι που βρίσκεται στην Παλαιά πόλη των Σκοπίων. Χτίσθηκε τον 15ο ή 16ο αιώνα και έχει λειτουργήσει ως πανδοχείο και φυλακή

otoman4

Τάφος του σπουδαίου αρχιτέκτονα Μιμάρ Σινάν

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

FAROQHI, SURAIYA, Κουλτούρα και καθημερινή ζωή στην Οθωμανική Αυτοκρατορία: Από το Μεσαίωνα ως τις αρχές του 20ου αιώνα, εκδ. ΕΞΑΝΤΑΣ, 2000 ΑΘΗΝΑ

GRUBE,J. ERNST, ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΕΧΝΗΣ, Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΟΥ ΙΣΛΑΜ, εκδ. ΧΡΥΣΟΣ ΤΥΠΟΣ Ε.Π.Ε. – ΦΥΤΡΑΚΗΣ, 1967 ΑΘΗΝΑ

Σχετικά με τον Αρθρογράφο

Εμμανουήλ Απόστολος Ρόκας

Εμμανουήλ Απόστολος Ρόκας

Ονομάζομαι Ρόκας Εμμανουήλ Απόστολος και γεννήθηκα στην Αθήνα το 1988. Σπούδασα στο Α.Τ.Ε.Ι. Πατρών (Παράρτημα Πύργου Ηλείας) Μουσειολογία, Μουσειογραφία και Σχεδιασμό Εκθέσεων, έχω εργαστεί εθελοντικά στο Μουσείο Ελληνικής Λαϊκής Τέχνης και στο Ελληνικό Παιδικό Μουσείο και έχω λάβει μέρος σε διάφορα πολιτιστικά και ιστορικής υφής σεμινάρια. Τα τελ...