Independent

Πρόγραμμα Εκδηλώσεων

ΑρχικήΆρθραΠου ανήκει η Πολιτιστική Κληρονομιά;

Που ανήκει η Πολιτιστική Κληρονομιά;

politistiki-klironomia-2Ρόκας Εμμανουήλ Απόστολος, Μουσειολόγος-Μουσειογράφος

Εισαγωγή

Ο πολιτισμός σε όλες του τις εκφάνσεις αποτελεί σημαντικότατη παρακαταθήκη που πρέπει η ανθρωπότητα να διαφυλάξει. Οι πνευματικές δυναμικές ενός καλλιτέχνη και ενός λόγιου, τα έργα τέχνης ενός οποιουδήποτε λαού που σήμερα έχει εξαφανιστεί ή παλεύει να κρατήσει ζωντανές τις παραδόσεις του μέσα στο κύμα της παγκοσμιοποίησης στο οποίο ζούμε και η ανθρώπινη δημιουργικότητα και επινοητικότητα στο σύνολό της μαρτυρούν τις ποικίλες δυνατότητες του ανθρώπου και την ιστορική του εξέλιξη.
  Το ζήτημα με το οποίο θα ασχοληθεί το παρόν άρθρο νομίζω ότι αφορά και τον κάθε λαό ξεχωριστά που ενδιαφέρεται για την μελέτη της ιστορίας του, αλλά και τον κάθε επιστήμονα ή μη που μελετά τον πολιτισμό ως μια πτυχή των ανθρώπινων κοινωνιών. Που τελικά ανήκει η Παγκόσμια Πολιτιστική Κληρονομιά; Στον λαό του οποίου οι πρόγονοι τη δημιούργησαν και οι απόγονοι συνεχίζουν να πλάθουν ή στον καθέναν μας ατομικά; Το ερώτημα μπορεί να αποβεί ακανθώδες και προκλητικό για κάποιον που ακολουθεί ακραίες πολιτικές ιδεολογίες αλλά είναι εύκολο για κάποιον που σκέφτεται πιο προοδευτικά και χωρίς περιορισμούς.
  Αυτό που θα επιχειρηθεί στο κείμενο που θα ακολουθήσει είναι να προσπαθήσουμε να ανιχνεύσουμε ποια θα πρέπει να είναι η στάση κάποιου που του «ανήκει» ένα μνημείο ιστορικά, πολιτιστικά και παραδοσιακά και ποια η στάση του «Άλλου», του ξένου και του ετερογενούς που παρ’ όλα αυτά θαυμάζει όλα τα πολιτιστικά τεκμήρια ανεξάρτητα από την χώρα προέλευσής τους. Σε ένα τέτοιο άρθρο επίσης δεν θα μπορούσε να μην γίνει και μνεία σχετικά με τα Μάρμαρα του Παρθενώνα και το ζήτημα της επιστροφής τους στην Ελλάδα.

Η ερμηνεία του πολιτιστικού φαινομένου και το που μπορεί να οδηγήσει η ανοχή στο διαφορετικό

Ο πολιτισμός κατά κοινή ομολογία είναι ο σημαντικότερος πλούτος του ανθρώπου και οι σελίδες του θα συνεχίσουν να εμπλουτίζονται όσο υφίσταται το ανθρώπινο γένος στον κόσμο. Ο άνθρωπος από την αρχή της ύπαρξής του είτε προσπαθούσε να αφήσει το στίγμα του συνειδητά στην κοινωνία μέσα στην οποία ζούσε και δρούσε με σκοπό να τον θυμούνται οι επόμενες γενιές σαν ένα θετικό υπόδειγμα έμπνευσης, είτε προέβαινε σε καλλιτεχνικές και όχι μόνο δημιουργίες και συνθέσεις ως ένα έλλογο ον χωρίς κάποιον απώτερο σκοπό. Με το πέρασμα των αιώνων και φτάνοντας στη σημερινή εποχή η έννοια «πολιτισμός» έσπασε τα παραδοσιακά στενά όρια μέσα στα οποία ανέπνεε και έφτασε να περικλείει μια τεράστια ποικιλία από κατακτήσεις του ανθρώπινου πνεύματος που μπορεί να εκτείνονται από έναν ζωγραφικό πίνακα μέχρι τον σεβασμό που μπορεί να τρέφει μια κοινότητα απέναντι στο αλλότριο και το διαφορετικό. Θα μπορούσαμε επομένως να πούμε ότι πολιτισμός είναι το κάθε καλλιτεχνικό, επιστημονικό και αισθητικό επίτευγμα του ανθρώπου που τον οδηγεί σε ένα ανώτερο νόημα, συμπεριφορά και σκοπό.
Έχοντας στο νου μας την παραπάνω διαπίστωση, το βασικό ερώτημα στο άρθρο αυτό μπορεί να απαντηθεί κάτω από μια πιο σφαιρική οπτική. Ανήκει περισσότερο σε εκείνον τον λαό που έχει πλάσει ένα αριστούργημα ή σε οποιονδήποτε νοιάζεται για τις πολιτιστικές κατακτήσεις- είτε αναφερόμαστε σε μεμονωμένες προσωπικότητες, είτε σε μουσεία ή ακόμα και σε ολόκληρα κράτη που ακολουθούν τις δικές τους πολιτιστικές πολιτικές;
Κατά τα χρόνια μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, με τις ανυπολόγιστες πολιτιστικές και λοιπές υλικές καταστροφές που προκάλεσε, η ιδέα της διεύρυνσης του δικαιώματος στην κουλτούρα και τον πολιτισμό βρήκε απήχηση στους συντηρητικούς και προοδευτικούς πολιτικούς κύκλους της Ευρώπης με τους πολίτες της να καθίστανται υπεύθυνοι απέναντι σε μια κοινωνία που έπρεπε να βελτιώσουν . Αυτό σήμαινε και ακόμα σημαίνει πως μια συλλογική κοινότητα ατόμων έπρεπε να αφιερώσει τις προσπάθειές της στην βελτίωση του βιοτικού της επιπέδου προκειμένου να μπορέσει να προοδεύσει σε οποιονδήποτε τομέα της καθημερινής ζωής. Η ανοχή στην διαφορετικότητα και η μελέτη του κάθε πολιτισμού με στόχο να κατανοηθεί ο σκοπός του ανθρώπου και να διδαχθεί ο οποιοσδήποτε λαός τα πολιτιστικά άλματα της ανθρωπότητας είναι βασικά στοιχεία που μπορούν να οδηγήσουν σε μια καρποφόρα διαπολιτιστική συνάντηση και στην αποφυγή ακροτήτων χωρίς όμως να χαθεί και η όποια εθνική ταυτότητα. Όπως το ενδιαφέρον για έναν πολιτισμό μπορεί να είναι οικουμενικό – όπως το ενδιαφέρον για τον ελληνικό πολιτισμό που μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε ως παράδειγμα- έτσι τίποτα δεν νομιμοποιεί κάποιον Έλληνα να ρίξει μια αποθαρρυντική ματιά σε όποιον μελετάει την Ελληνική ιστορία και επιθυμεί να συνεισφέρει στην ανάδειξή της. Ειδικότερα, όσον αφορά το θέμα της μουσειακής ανάδειξης, στέγασης, μελέτης και προστασίας εκπατρισμένων αρχαιοτήτων, θα μπορούσαμε να κάνουμε μνεία αναφέροντας τις γενικότερες δυναμικές που έχει ένα μεγάλο και με παγκόσμιο γόητρο μουσείο σε σχέση με τα κράτη όπου ναι μεν ανήκουν πολλές αρχαιότητες λόγω μακραίωνης ιστορίας αλλά λαμβάνουν χώρα ταραγμένα πολιτικά δρώμενα και γι’ αυτό η στέγαση και προστασία αρχαιοτήτων κρίνεται ανέφικτη. Για τον επιστήμονα ειδικό νομίζω ότι μια ενδεικνυόμενη λύση θα ήταν είτε πολλά έργα τέχνης να επιστρέψουν στο περιβάλλον που ανήκουν αφού πρώτα έχουν εξασφαλιστεί οι κατάλληλες υποδομές ανάδειξης, μελέτης και ασφάλειάς τους, είτε να ακολουθηθεί μια μέση οδός σύμφωνα με την οποία τα εκθέματα να βρίσκονται μεν χιλιάδες μίλια μακριά από τον τόπο που τα γέννησε, αλλά θα μπορούσαν να διοργανώνονται μακροχρόνιες περιοδικές εκθέσεις σε μουσεία-πυρήνες του κράτους που τα διεκδικεί. Με αυτόν τον τρόπο μπορεί να «ικανοποιηθούν» εν μέρει οι αξιώσεις κρατών που διεκδικούν τον επαναπατρισμό αρχαιοτήτων, μεταξύ αυτών και η Ελλάδα.

politistiki klironomia 1

Ο Παρθενώνας: ένα παγκόσμιο μνημείο πολιτισμού

Το παράνομο εμπόριο αρχαιοτήτων και η περίπτωση των Μαρμάρων του Παρθενώνα

Σε άμεση συνάφεια με την ιδιοκτησία και κυριότητα αρχαιοτήτων νομίζω πως βρίσκεται και το παράνομο εμπόριο αρχαιοτήτων και έργων τέχνης. Άλλωστε πολλά μεγάλα μουσεία του κόσμου επιδιώκουν να εμπλουτίσουν τις συλλογές τους με όσο γίνεται πιο σημαντικά εκθέματα και με όσο γίνεται περισσότερο νομιμοφανή –αλλά όχι και νόμιμη- διαδικασία.
Μέσα από τις «ωμές» αρπαγές έργων τέχνης και το «δίκαιο του κατακτητή» που νομιμοποιούσε την βίαιη εξαγωγή αρχαιοτήτων από την χώρα προέλευσής τους στην αρχαία αλλά και τη νεότερη εποχή, έχουμε περάσει πλέον σε περιόδους κατά τις οποίες ισχύουν διεθνείς συνθήκες προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς (πιο σημαντική η Σύμβαση Ουνέσκο το 1970) που περιορίζουν την παράνομη εξαγωγή και εμπόριο αρχαίων υλικών τεκμηρίων. Παρ’ όλα αυτά, καθώς έγινε πιο δύσκολο για τα μεγάλα μουσεία της Δύσης να πραγματοποιούν ύποπτες και ανεξέλεγκτες αγορές αρχαιοτήτων, σχηματίστηκαν ιδιωτικές συλλογές από τις οποίες πολλά μουσεία προμηθεύονται ακόμα και σήμερα τα εκθέματά τους. Χώρες όπου κυριαρχεί πολιτική αστάθεια και έχουν πλούσιο υλικό πολιτισμό (όπως π.χ. το Ιράκ) αποτελούν στόχο αρχαιοκάπηλων και της παράνομης – και ιδιαίτερα επικερδούς- διακίνησης παράνομων αρχαιοτήτων. Η άσκηση μιας περισσότερο αυστηρής και αποτελεσματικής νομοθεσίας για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς από τις χώρες – θύματα της μαύρης αγοράς ίσως θα μπορούσε να περιορίσει το πρόβλημα παράνομων εξαγωγών 2, καθώς η περιορισμένη αστυνομική επιτήρηση και οι ισχύοντες εγχώριοι κανονισμοί δεν δύνανται να αποτελέσουν πρόσκομμα για τους επίδοξους αρχαιοκάπηλους. Ακόμα διακρατικές συμφωνίες πολιτιστικής προστασίας ή και η αλλαγή των εμπορικών όρων από πλευράς των «ευαίσθητων» από άποψη ασφάλειας κρατών θα ήταν ευοίωνα βήματα πάταξης του λαθρεμπορίου αρχαιοτήτων. Σημαντικά υλικά τεκμήρια από ιστορική και καλλιτεχνική άποψη ίσως θα μπορούσαν να φιλοξενούνται μονίμως σε κρατικά μουσεία μεγάλης ασφάλειας και να μην παραχωρούνται σε οποιαδήποτε ιδιωτική κατοχή και πρωτοβουλία 3.

2 Για παράδειγμα θα μπορούσαν οι υπεύθυνοι των μουσείων να πωλούν ή να ανταλλάσουν πανομοιότυπες αρχαιότητες που δεν εκθέτουν στο ευρύ κοινό σε άλλα κράτη ή και ιδιώτες συλλέκτες με τα κέρδη της αγοραπωλησίας να χρησιμοποιούνται για την διενέργεια ανασκαφών και την βελτίωση των μουσειακών υποδομών. Η νομιμότητα της συνδιαλλαγής θα βοηθούσε και την αποτελεσματικότερη έρευνα του υλικού
3 Ανδρέας Αποστολίδης, Αρχαιοκαπηλία και εμπόριο αρχαιοτήτων: Μουσεία, έμποροι τέχνης, οίκοι δημοπρασιών, ιδιωτικές συλλογές, εκδ. Άγρας, 2006, Αθήνα


Σε άμεση συνάρτηση με τα παραπάνω μέτρα ασφαλείας και στέγασης σημαντικών αρχαιοτήτων θα μπορούσε να τοποθετηθεί και η περίπτωση των Μαρμάρων του Παρθενώνα τα οποία παίζουν τεράστιο συναισθηματικό και συμβολικό ρόλο στην πολιτιστική ζωή της Ελλάδας και η επιστροφή τους αποτελεί στόχο των εκάστοτε ελληνικών κυβερνήσεων εδώ και δεκαετίες. Με την ολοκλήρωση της κατασκευής του νέου Μουσείου της Ακρόπολης το 2009 η Βρετανική πλευρά απώλεσε ένα μεγάλο πλεονέκτημα στον δημόσιο λόγο της περί διαφύλαξης, μελέτης, προστασίας και ανάδειξης των Μαρμάρων. Παρ’ όλα αυτά δεν φαίνεται να υποχωρεί καμιά πλευρά στις απαιτήσεις της καθώς το Βρετανικό Μουσείο αυτοπαρουσιάζεται ως ένα οικουμενικό μουσείο το οποίο φυλάσσει τις ιστορικές μνήμες όλης της ανθρωπότητας μέσα από τα εκατομμύρια εκθέματά του, ενώ το ελληνικό μέρος διατείνεται πως τα επονομαζόμενα «Ελγίνεια» Μάρμαρα ανήκουν στον τόπο και το λαό που τα γέννησε. Χωρίς να σχολιάσουμε την ορθότητα ή όχι των δύο θέσεων θα μπορούσαμε να προβούμε σε μερικές προτάσεις εξομάλυνσης των σχέσεων των δύο κρατών (καθώς η επιστροφή των Μαρμάρων του Παρθενώνα αποτελούν και πολιτικό ζήτημα) και επίλυσης –όσο αυτό γίνεται- της πολιτιστικής διένεξης που υφίσταται:

Α. Τα εν λόγω εκθέματα θα μπορούσαν να επιστραφούν στο Ελληνικό κράτος με τη μορφή ανταλλαγής με άλλα αντικείμενα μικρότερης ιστορικής αξίας από την Ελλάδα,

Β. Θα μπορούσαν να επιστραφούν με τη μορφή αγοραπωλησίας ή/και αποζημίωσης προς το Βρετανικό Μουσείο,

Γ. Θα μπορούσαν να διοργανώνονται μακροχρόνιες περιοδικές εκθέσεις με τα Μάρμαρα να βρίσκονται σε ελληνικά μουσεία-πυρήνες για αρκετό καιρό χωρίς οι Βρετανοί να χάνουν την κυριότητά τους και μετά το πέρας των εκθέσεων να επιστρέφονται αυτά στο Βρετανικό Μουσείο,

Δ. Θα ήταν δυνατόν τα Μάρμαρα να μοιρασθούν μεταξύ των μόνιμων συλλογών του Βρετανικού Μουσείου και του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου Αθηνών ώστε να μείνουν και οι δύο πλευρές σχετικά ικανοποιημένες.

politistiki klironomia 2

Βουδιστικοί ναοί 900 ετών στην Καμπότζη, μνημεία Παγκόσμιας Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας

Οι παραπάνω προτάσεις θα μπορούσαν να υλοποιηθούν μέσα σε πνεύμα κατανόησης και ρεαλισμού ως προς τις οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες μέσα στις οποίες αναπνέει ο σύγχρονος κόσμος και χωρίς να επικροτούνται ακραίες ιδεολογίες και απόψεις που μόνο κακό μπορούν να κομίζουν. Σαφώς, το ζήτημα για το που ανήκουν τα Μάρμαρα του Παρθενώνα και τόσες άλλες αρχαιότητες που φιλοξενούνται μακριά από τον τόπο τους θα μπορούσε να απαντηθεί μόνο υπό το φως της νοοτροπίας και των απόψεων που κυριαρχούν ή συγκρούονται σε μια κοινωνία: για πολλούς ο πολιτισμός είναι απλά παγκόσμιος και δεν «ανήκει» κάπου συγκεκριμένα αλλά εκεί που η μοίρα ενός έργου τέχνης το προόρισε να φυλάσσεται. Για άλλους όμως, οι σημαντικές και πιο αντιπροσωπευτικές αρχαιότητες ενός λαού ανήκουν εκεί όπου πρωτοπλάστηκαν και ταιριάζουν νοηματικά και ιστορικά. Προσωπικά νομίζω πως εκεί όπου τηρούνται οι απαραίτητοι κανόνες ασφαλείας, μελέτης, προστασίας, ανάδειξης και προβολής μιας αρχαιότητας, εκεί υπάρχει και το πρόσφορο έδαφος συνεννόησης και εξεύρεσης μιας κοινά αποδεκτής λύσης.

Πηγές

Μυρσίνη Ζορμπά, Πολιτική του πολιτισμού: Ευρώπη και Ελλάδα στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα, εκδ. Πατάκης, 2016

Ανδρέας Αποστολίδης, Αρχαιοκαπηλία και εμπόριο αρχαιοτήτων: Μουσεία, έμποροι τέχνης, οίκοι δημοπρασιών, ιδιωτικές συλλογές, εκδ. Άγρας, 2006, Αθήνα

Δημοσκόπηση

Ποιο από τα συναισθήματα κυριαρχεί στη ζωή σας τον τελευταίο καιρό;

 

Ημερολόγιο Άρθρων

Δεκέμβριος 2017
Δε Τρ Τε Πε Πα Σα Κυ
27 28 29 30 1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 30 31
Παρασκευή, 15 Δεκ. 2017 - 12:18:01
 

Newsletter

ΑρχικήΆρθραΠου ανήκει η Πολιτιστική Κληρονομιά; Top of Page